My Weblog: kutahya web tasarim umraniye elektrikci uskudar elektrikci umraniye elektrikci istanbul elektrikci satis egitimi cekmekoy elektrikci uskudar kornis montaj umraniye kornis montaj atasehir elektrikci beykoz elektrikci

rusiya


amarikesardar

AX’ASÎ HAMBARZÛMYAN «LO-LO»

 

 

AX’ASΠ HAMBARZÛMYAN

 

 

LO-LO

           

          (Qisa kurda)

 

 

 

          Kurdistanêda gişka Rizaê zane nas dikirin.

          Ji zara girtî hetanî kala gava navê wî hildidan, digotin: “Rizaê meyî zane, dilê Rizaê me weke berê reme”.

          Û aha kê biketa dereca teng û nava qezyayê, berbi Riza diçû, Riza bi şêwrêd xweye aqilbendva ew şîret dikirin, pirsêd, ku tabetî nedidane wan, safî dikir.

          Raste, nav û dengê Riza her dera bela bûbû, lê rojekê Sêvdînê remildar hilda jêra ha got:

          - Riza zane, Riza xweyê dilê weke berê rem, ez ser bengzê te xem-xiyala dibînim…

          Riza sura xwe şiro kir:

          - Sêvdînê ezîz, kurê minî taê-tenê Miraz, wekî mînanî hîva çardeşevîye, temamya rojê xwera dilîze, kizîn ji dilê min tê: ax’irya wî wê çawabe?..

          - Rizaê zane, — Sêvdîn gotê, — zanibe, wekî ji Kurdistanê wêda şeherekî Steyrka heye, li ku merî hînî xwendinê dibin, dibine merîne serwaxt û kêrhatî.

          Û aha Kurdistanêda bes bela bû, wekî “Miraz çûye bajarê Steyrka bona zimanê wan, zakona hînbe, wekî komekê bide ketya û belengaza”.

          Lê dinyaêda çi ewqas lez diçe, çiqas ku wedê pêgiran… Miraz xwendina xweye yûrîstîê hildabû û berbi platformê dihat.

          Dîna xwe daê, polîsîaê cahilekî bejnbilindî navmilfire girtye, cimetê derheqa wîda digot – dîze.

          Rojtira mayîn, çawa extîyerzan, Miraz çû cem girtî.

          - Ez dixwezim te xilazkim.

          Wexta Miraz ha gotê, bû pîrqe-pîrqa girtî û kenya.

          Miraz cara duda gotê:

          - Guhê te li mine, benî adem, tu şimitîyî, ez dixwezim te xilaz bikim.

          - Tu çawa dikarî min xilaz bikî, gava min dizî kirye? – ewî bi hemdê xwe got.

          - Bawarya berk altindatîye û tu gumana xwe bide ser min.

          - Ez qayîlim. Sozê mêra didim: ezê deh zêra bidme te.

          - Zanibe, — Miraz bi bawerî gotê, — xebera xweş kurte. Paşê gotî zanibî – ziman hespê teye, te zevt nekir, wê te bavêje. Te fem kir? Caba hemû pirsêd qazî kurt didî – “Lo”.

          Û aha hat roja mehkemê. Qazî pirsî:

          - Gunekar, navê te çiye?

          - Lo.

          - Femîla te?

          - Lo.

          - Navê bavê te?

          - Lo.

          - Kîderê bûyî?

          - Lo.

          - Kîjan salê bûyî?

          - Lo.

          - Gunekar, xwe tu dîn nebûyî?

          - Lo.

          Sehetekê şûnda qazî vegerya û qirar xwend: “Bona wê yekê, wekî girtî dîne û îzn tune wî kelêda xweykin, dêmek, anegorî zakonê, wî ji girtinê azakin…”

          Ber dêrî Miraz ji girtîê azabûyî pirsî:

          - Te bawer kir, wekî xilazbûyî?

          - Lo.

          - De, nha sozê xwe biqedîne!

          - Lo.

          - Tu bîr dikî, wekî derdana ser agir, mêra jî bi gilîê wan dicêribînin? Çiye, gişkara lo-lo, kurê kurdara jî lo-lo?

          - Na, na, raste, min dixwest tu jî bixapandayî, lê zarê teyî şîrin darê hişk jî dişkêne. Hane, her deh zêrê te, wekî rast bim, bibim mêr.

          Go Kurdistanêda, gava merî rastî yekî bêîsafî xap-xapok dihatin, bi gilîê Mirazê zane qerfê xwe lê dikirin: “Gişkara lo-lo, kurê kurdara jî lo-lo?”
 

 

HAKOB PARONYAN “PARSEKÇÎÊD PIRHURMET”

 

 

      HAKOB  PARONYAN

 

 

      PARSEKÇÎÊD  PIRHURMET

 

 (Kerîk ji serhatî)

 

      Hezar heysid hevtê… naê bîra min çendê sêntyabrê, sî û yekî – bibaxşînin, minê bigota sîî, çimkî sêntyabr tenê sî roje – merivekî nîvçeyî qalim ebeke dirêje fire xwe wergirtibû, teze ji gemya Trapîzonê peya bûbû, li ser kenarê îskela Galatîo sekinî bû û sindoqed xwe ji qeykê derdixist.

      We dît, min çiqas ferih destpê kir. Wekî serhatya min dha hewaskarbe û wî serîda çend sed mesele zêde bifroşim, min negot, wekî wê rojê gelekî hênikayî bû, wekî baraneke gur dibarî, wekî muxulqet bi hewaskarî berbi meydana Galatîo direvya, wekî cendirma qîzek girtibûn û gilîêd mayîn, bi kîjana nivîskar hertim destbi romanêd xwe dikin. Min jî dikaribû ev hemû bigota, lê min negot, çimkî wê rojê ne hênikayî bû, ne baran dibarî, ne muxulqetê pir hebû û ne jî qîzek girtibûn.

       Xulese, bê şik hûn dikarin serhatya min bawer kin, ya ku qewmandineke wedê nhaye.

      Ev rêwî xweyê cote ç’evê gire reş, cote burîê qalime reşe dirêj, cote guhê mezin û cote poza bû… na, na, xweyê pozekî bû, lê wî pozî dikaribû dewsa du poza qulixkira, mezinaya wî em şaş kirin. Beşereke usa lê bû, wekî eger maq.H.Vardovyan bi ç’evê xwe ew bidîta, wê ji wî merivî bipirsya: “Ez mehê çi bidme te, wekî têatra minda rola evsena bilîzî?”

      Rêwî sindoq û nivînê, ku nava cilikekêda pêça bûn, ji qeykê derxist, paşê kîsik kişand û çi heqê qeykçî bû, daê û gazî piştokêşekî kir. Pênc piştokêş ber wî sekinîn. Hilbet, wekî ewî gazî pênca bikra, wê anegorî edetê paytextê me, bîst û pênc ber wî bisekinyana.

      - Hûnê kî alî herin, ax’a? – piştokêşekî jê pirsî û lingê xwe danî ser sindoqa.

      - Gerekê herme Bêraê, soqaqa Sax’kî, hejmara 2, — wî merivê gir cab da.

      - Zef pak, min fem kir, Bêra, soqaqa Sax’kî… soqaqeke zef başe… — piştokêşê, ku dipirsî, got û sindoqek da pişta xwe û çû.

      - Ez jî soqaqa Sax’kî zanim, — piştokêşê duda got û ewî jî sindoqek da pişta xwe û berê xwe da Bêraê.

      - Ez herro diçime soqaqa Sax’kî, — yê sisya got û nivînê mêrik ji erdê hilda, da ser milê xwe û çilqas kir.

      Eva yeka ewqas zû qewimî, wekî mêrik ecêbmayî li herçar alya nihêrî, wekî piştokêşa bibîne, ku nava cimetêda îdî unda bûbûn.

      - Ev çi sosretîye, — ewî xulese kire qarîn, lingê xwe li erdê xist, — nivîn û sindoqê min kuda birin, çi îzna wan heye, ku destê xwe bidne nivîn û sindoqê min, merivêd vêderê çiye bêebûrin? Çi ku dibînin, hiltînin, dibin!

      - Em jî soqaqa Sax’kî zanin, ax’a, tiştekî jî bide me, wekî em te bibin, — herdu piştokêşêd mayîn gotinê.

      - Soqaqa Sax’kî jî, hûn jî erda sarda herin, — mêrik gote wan û hinarê sûretê wî îdî ji hêrsê sor bûbûn.

      Bû pîrqînya herdu piştokêşa, jê dûrketin, û rêwî jî dixwest bida pey sindoqêd xwe, gava merivekî bilindî qemerî korevişkî, ku ser milkê wî hilkişyabûne jor, destê xwe li hevxistin û bi beşereke qelp nêzîkî wî bû, bi merîfetî destê wî girt û jê pirsî:

      - Abîsox’om ax’a hûnin, kengê hatin, bi kîjan gemîê hatin, çawanin, birê we çawane, Trapîzonêda şuxulê milet çawane, bihê nên wêderê çiqase, van roja bajarê weda baran barî?.. Wey, Abîsox’om ax’a, wey…

      - Abîsox’om ax’a ezim, hêşka hatim, bi gemya tirka hatim, zef başim, birê min jî zef başe, Trapîzonêda şuxulê milet jî başe, bihê nên dahêkeke, van roja bajarê meda baran nebarî, — merivê, ku ebe wergirtibû, got û qet ew mêrika jî nas nedikir.

      - Hûn bibaxşînin, wekî min pêra negîhand hetanî hatine gemîê bihatama pêşya we. Ji Trapîzonê minra nivîsîbûn, wekî hûnê vê hevtê ese bêne vêderê…

      - Ez guh nadime tiştê usa.

      - Rastîê paytextê me gerekê xwe bextewar hesab bike, wekî pêşewitîkî miletî mînanî weyî maqûl, cahilekî merîfet, aqil…

      - Sindoqêd min…

      - Dilekî helal, ruhekî baş…

      - Pişto…

      - Wetenhizekî…

      - Kêşa…

      - Milethiz, xwendî, zane…

      - Sindoq…

      - Terbyetdar…

      - Yêd min hildan, birin…

      - Merivekî dil helal, femdar, torinî-şibhî dibe mêvanê wî.

      - Sindoqêd minda tiştêd usa tunene, — Abîsox’om ax’a cab da, livya, wekî piştokêşa bibîne.

      - Raste, hûn min nas nakin, lê ez mala we zef rind nas dikim: bavê weyî rehmetî rojnema min distend. Merîkî zefî rem bû, bavê kesîb-kûsîba bû, qîzêd kesîb dida mêr û kê pê dişêwirî, wanra qencî dikir. Merivêd wî teherîye rem wê gelekî bijîn, lê çi feyde, mirina bêwa hertim qenca dibe, xiraba dihêle, wekî zyanê bide milet. Em terka gilîê çûyî bidin û derheqa tiştekî mayînda xeberdin. Hûn gemîêda rehet hatin?

      - Rehet hatim. Min bi gotina te xwar, vexwar û palda, — Abîsox’om ax’a cab da û bi lez gavda.

      - Wekî hûn rehet nehatana, minê rojnema xweye sibêda binivîsya û guhdarya hevaltîê bida ser wê yekê, — rêdaktor got û pey jî bezya.

      - Ez zef razîme.

      - Ez reca dikim, minra bêjin, çika hûne çend salîne.

      - Çil.

      - Bi texmîna min, hûn tucarin.

      - Belê… eger hûnê kax’ezê derbazbûnê derxin, ne lazime, çimkî kax’ezekî minî wî cûreyî heye.

      - Na, ezê rojnema xweye sibêda binivîsim, wekî Abîsox’om ax’aê pirhurmet, tucarê eyan, duh ji Trapîzonê hate paytextê me, yê ku bi zimanzanî û tucartya xweye başva pêşewitîê miletê meva eyane. Texmîna min, hûn tirkî zanin.

      - Na.

      - Fransî?

      - Na.

      - Înglîsî?

      - Na.

      - Almanî?

      - Na.

      - Tişt nake, ezê we bikim zimanzan û pesnê we bidim.

      - Çira hûn çiqas merîê, ku têne Polîsê, navê temama didine rojnema xwe?

      - Bawer bikî gişka jî, eger mînanî we pêşewitîê milete maqûl bin.

      - Çira navê merivê ji Polîsê diçin jî hûn didin rojnema xwe?

      - Bawer bikî gişka jî, eger mînanî we pêşewitîê milete maqûl bin.

      - Pak, navê min jî bidne rojnemê, ez jî pêşewitîkî miletim. Bajarê meda xweyê zevya, ga, ç’êleka, milkim… Wan jî binivîse, — ewî bi beşereke usa got, wekî teê bigota, ku kareke gelekî mezin neşirkirina wan xeberada hebû.

      - Qet nefikirin: bona borcekî îsafê û heqîê biqedînim, ezê wan jî binivîsim.

      - Du-sê berdestîê  min jî hene… Tu dikarî wan jî bikî qulç’ekî rojnema xwe?

      - Çira na.

      - Sehet û zincîra mine zêr jî hene, lê bona nedizin, min gemîêda girênedan: lazime ew jî bêne nivîsarê? — Abîsox’om ax’a pirs kir. Ewî îdî sindoq lap bîr kiribûn.

      - Ne cayîze wana binivîsim.

      - Zef baş, lê çi ku min gotye, rojnema xweda dayne lap cîkî kivş, wekî bixûnin.

      - Min usa nêt heye.

      - Bi herfêd mezin binivîse.

      - Arxayînbe: ezê bi herfêd lape mezin binivîsim.

      - Tenê çûyîn û hatina merivêd dewletî dinivîsin… usa nîne?

      - Belê.

      - Eger hûn derheqa merivêd kesîbda jî dinivîsin, ez naxwezim, wekî navê min…

      - Tu wexta, merivêd, ku perêd wan tunebin, em navê wan nanivîsin, hizdikî hezar zêr jî dabin bona çêkirina mektebê.

      - Yanî her êvar hûn vêderê hîvîêne, wekî dewletîêd, ku tên Polîsê yanê diçin, bibînin bona navê wan bidne rojnemê, wekî cimet zanibe, ku kê hatye û kê çûye… Bêfitîya, ezê sibe êvarê navê xwe rojnema weda bixûnim.

      - Belê, adrêsa xwe bidin, wekî bi destî nemebirê cî rojnemê wera bişînim.

      - Bêra, soqaqa Sax’kî, hejmara 2.

      - Zef pak, — rêdaktor got, kax’ezek ji cêba xwe derxist, navê Abîsox’om ax’a li navnîşa merîê, ku rojnema wî distînin, zêde kir.

      - Sibê şebeqê bişînin, wekî navê xwe rojnemêda bixûnim.

      - Ezê berêvarê bişînim, çimkî rojnema min êvarê neşir dibe.

      - Ezê çiqas şabûma, wekî we rojnema xwe sibê şebeqê neşirkira… Lê tişt nake, bira ya êvarêbe, bese, wekî navê min bi herfê mezin bê nivîsarê.

      - Derheqa wê yekêda nefikirin: sibê êvarê ezê ese rojnemê bi parnivîsarê bişînim.

      - Bi parnivîsarê?.. Ne we digot, wekî ezê bi destî nemebirê cî bişînim… Parnivîsar kîye, mala min zane?..

      - Parnivîsar kax’ezeke, li ku ez dinivîsim: “Me qîmetê rojnemêyî salekê zêr û nîvek ji Abîsox’om ax’aê hurmetlî stend” û ewê kax’ezê didim we, bi kîjanê îzna we heye salekê rojnema min bistînin.

      - Hûnê salekê ser hev navê min binivîsin?

      - Na, lê hûnê rojnema min bistînin, gava zêr û nîvekî bidne min.

      - Zêr û nîvekî!.. geleke… Sê çarhêkê zêr têrê nedikirin?

      - Rêdaktor ser qîmetê rojnemê bazarê nakin…

      - Zef pak, rojnema xwe û wê kax’ezê bişînin, emê tiştekî bikin.

      - Lê usa texmîn nekin, wekî bona nivîsara rojnemê ez hatim, min hûn dîtin. Na xêr, ez necamêrtya usa nakim. Çawa pismam ez hatim, min hûn dîtin.

      - Tiştekî eyane.

      - Tu wexta bira fikra wera derbaz nebe, wekî ev merî bona zêr û nîvekî ji min biç’opîne hat ez dîtim.

      - Na, ez usa nafikirim.

      - Çimkî çend rêdaktorêd parsekçîye usa hene, wekî merivêd, ku têne Polîsê, talankin, diçine cem wan û wana rojnema xwe dinivîsin. Ez tiştê usa nikarim bikim, çimkî xeysetê min usa nîne… Ez dixwazim bijîm çawa merîkî maqûl.

      - Min fem kir, hûn dixwazin bijîn çawa merîkî maqûl.

      - Derheqa evê dîtina meda jî kesekîra nebêjin, çimkî merîne usa hene, wekî serhatîêd vir-derew dinivîsin û navê min xirab dikin.

      - Ez fem dikim, wekî navê we xirab dikin.

      - Mesele, vê yekêda ezî gunekarim? Ez hatime pêşya we û min gilî da, wekî navê we bidme rojnema xwe. Hûn jî çawa pêşewitîkî miletî femdar we xwe rojnemê nivîsî. Ez reca dikim bêjin, min hûn xeniqandin, wekî xwe rojnema min binivîsin?

      - Tu cara.

      - Min qirme nîşanî we da?

      - Tu wexta.

      - Min kêr hilda ser we?

      - Na. Lê cîê mayîn qirmê yanê kêrê nîşan didin, paşê xwe rojnemê dinivîsin?

      - Ez wê yekê nabêjim. Gilîê min ewe, wekî we bi rezadilî xwe rojnemê nivîsî.

      - Belê.

      - Û min mînanî comerda ev yek kir.

      - Bêfitya, usane.

      - Min mînanî wan rêdaktora nekir, yêd ku hema çawa pê dihesin, wekî merîkî xerîb hatye Polîsê, direvin, diçine mala wî û wî rojnemê didne nivîsarê.

      - Îzna wan nepaka tune navê te xirab bikin… tu min bawerbe…

      - Ez ji we razîme, dema xatirê we, Abîsox’om ax’a, rojekê jî keremkin, werin rêdaksîa me, em qawekê vexun.

      - Zef pak, ezê rojekê bêm. Ya sibê bîr nekin.

      - Arxayînbe.

      Abîsox’om ax’a û rêdaktor ber rya Bêraê ji hev qetyan. Ewana bi xeberdanê gihîştibûne wêderê.

      Gava Abîsox’om ax’a tenê ma, çû û hey jî pêra dufikirî: “Min bi xwe nizanibû, wekî ez merivekî ewqasî mezinim, çiqas, ku ev rêdaktorê han texmîn dike. Lê rastîê ew ji min rindtir zane, wekî ezî çiqas mezinim, çimkî ew rêdaktore û merivekî xwendîye… Sibê, gava navê min rojnemêda bibînin, wê hev bixurdilin û wê bixwezin, wekî min bibînin. Sibê gerekê ez kincê xweye roja ledê xwekim û seheta xweye zêr û zincîra wê girêdim, min dixwest berdestîêd xwe jî xwera banyana, kî zane… Her merivê sibê zanibe, wekî merivekî mezin hatye K.Polîsê: merivekî torin, dilsax’, zimanzan, xwendî, terbyetdar, zane û yêd mayîn û her jinekê bêje mêrê xwe: “Em qîza xwe bidne vî Abîsox’om ax’ayî”. Mêrê jî bêje jinê: “Hela bisekine, Abîsox’om ax’aê qîza me bistîne? Ewê bixweze, wekî qîzeke maleke dewletî bistîne”. Ser vê cabê mêr û jinê têkne şer û serê hev bişkênin – talaşa kêye?.. Gava navê min rojnemêda derê, kara minê ew be, wekî nava du rojada qîzeke dewletî bistînim û şuxulê zewaca xwe bînim sêrî. Ne axir ez tenê bona wê yekê hatime vir… vê zewa…”

      Merkebeke kewranê k’eraye bi agûra barkirî Abîsox’om ax’a qelibî û ew ser hişê xweda hat. Ewî qet guh nedabûê, ku kewranê k’era berbi wî dihat. Hertim soqaqa Bêraêye mezin tijî k’erin.

      - Xwe bide alîkî! – farizê xweyê k’era gote Abîsox’om ax’a û xwest k’era xwe heq derxe.

      - Ew xeber gerekê te pêşîê bigota, wekî ez haj xwe hebûma, — Abîsox’om ax’a gotê û rya xweda çû.
 

 

HIZRET. SERÊ ŞEŞA

 

 

HIZRET

                     

                     

SERÊ ŞEŞA

                     

                                          

          Arakêl gelekî birin, anîn. Ha vê bêje, ha wê bêje. Hey carna slêstçîê cahilî serxwe pirs didanê, hey carna yê berç’evk ber ç’evayî qirinteyî hemdê xwe qelam dêstda her car her gotineke Arakêl dinivîsî. Pirskirin, nivîsîn, pirskirin, nivîsîn û dîsa Arakêl şandine kelê – palde û hêsabe, Arakêl! Û Arakêl bîr kirin. Nha Arakêl titûna xweye qulîser dikişand û xewnê yek ji yekê bêtewşetir didîtin. Sibê zû hişyar dibû, ser cila rûê erdê raxistî çarmêrkî rûdinişt, difikirî, difikirî û seredarî ji şuxulê dinyaê dernedixist.

          Arakêl çi zanibû, wekî hema wan deqa qulixçîê mezin ber îstolê xweye nivîsarêye giran rûniştî gotinê wî dixwendin û pê qelema sûte qalim bin cîê hewaskarda xet dikişandin? Gotinê wî û cabê wî, ku dida pirs-pirsyarê slêstçîaye bêhesab, bûbûne kitêbeke tam, wekî pê maşînê bi çend mesela bi du zimana – ermenî û ûrisî neşir kiribûn. Û gişka ew efrandina gundîê Dîtakê Arakêl Êloyanê qorixçî dixwendin. Dixwendin, lê dinihêrîn, ser her xebereke wîda difikirîn, fikir pevdiguhastin, qirka hev digirtin, hevdura diketne hucetê, dihatine ser fikrê kutasîêye başqe-başqe.

          Sedrê serwêrtya cumhuryetêye dewletêya seyasetîê Haykaz Şavarşyan xwendevanê lapî îsaf bû. Ewledê gundya, ku bi xwe jî gundekî qeza Erzurumêda bûbû, ewî gelek zaravêd gundîêd ermenîye roavaê û ruhê merîê mihacir zanibû. Du dehsalya pêşda, gava ewî şagirtê dersxana mekteba Tîflîsêye Nêrsîsyane berî kutakirinê bû, wextê hêsabûna vegerya gund û gund bi gund gerya, qisêd cimetê nivîsîn, gihîşte hetanî gundêd Elaşgirê, ç’yaê Npatê… Nha, gava gotina Arakêl Êloyanê dixûne, wan merya û cya dibîne, wekî wan gundada sala 1912-a wîra qise digotin. Gotina Arakêl Êloyan jî ber ç’evê wî zargotineke usa bû, qiseke temiz, bi zimanekî nas şirovekirî û tê bêjî merîê, ku zargotina cimetê berev dike, nivîsye.

          “Û ev gundîê hanî belengaz gotî çawa cesûsê împêrîalîzmê bê naskirinê, çimkî bi wî teherî nava nota wezîretya şuxulêd Tûrkîaêye derda hatye gotinê”, — Haykaz Şavarşyan fikirî û pişta xwe da kursîê bin xwe. Ser şûşa îşkafê sifetê xwe dît. Tu jî kal dibî. Nha îdî ne mînanî “Erfanê reşe”, çawa Bekûêda, wextê xebata dizîkava, jêra digotin. Kal dibû, lê serî-binî sîûşeş salî bû. Sîûşeş salî. Lê teê bigota sed sala dinyaêda emir kirye û bi mîlîona meriv nas kirine.

          Cara çenda ewî gotinêd Arakêl û fikrêd slêstçya xwendin. Arşo Samêryan jî fikra xwe nivîsîbû, nava kîjanêda Arakêl Êloyan hatibû qîmetkirinê çawa polkovnîk Laûrênsê ermenyayî eksîşorişê. Fikra usa, çawa xudanê wê dinivîsî, “bîna” wîye “çêkîstîê” jêra gotibû, tenê dikaribû mesqeretî bûya, hergê xeta xuliqandina qezyaêd giran têda tunebûya.

          Haykaz Şavarşyan emir kir, wekî kutasya wê rojê Arakêl Êloyanê girtî bînin cem wî. Dixwest carekê jî wî bibîne, careke mayîn jî pêra xeberde.

          Arakêl anîne hundur. Rengê xwe avîtibû, sorbûna hinarê sûretê wî unda bûbû, ç’evê wî korda çûbûn, simêlê wî û burîê wîye qalim ji dest dûê cix’arê dha zer bûbûn.

          Haykaz Şavarşyan ji cîê xwe rabû, destê xwe kire destê kalê, teglîfkir rûnê.

          - Ê, tê îdî çi bêjî, apê Arakêl?..

          Arakêl vebeşirî. Ew serkar wî xweş dihat.

          - Ezê çi bêjim, qurba?.. Gotin jî, îzn jî ya teye, tu çi sûdê jî bikî, heqê mine…

          - Apê Arakêl, dibêjin, wekî te wêderê înglîs dîtine, te gilî daye wan, wekî wanra qulix bikî…

          Arakêl serê xwe hejand:

          - Çi dixwazin, bira bêjin, îzna wan heye. Ez û kirina xwe gunekarin…

          - Lê rastîê nava kurdê, ku te dîtin, înglîs tunebûne?

          - Bira xêrê nebînim, hergê xêncî kurda û yekê jî ewî eskerê tirk, wekî revî bû, hatibû cem Nado, min merîê mayîn dîtine… Ez xêrê, waê nebînim. Ji we veşêrim, lê ezê çawa ji Xwedê veşêrim?..

          Teê bigota Haykaz Şavarşyan qestîka wî dide xeberdanê, wekî bibîne, ku Arakêl çawa ecêbmayî dimîne, berxwe dikeve, sond dixwe, dîsa gundîê ermenî bibîne û ji wî fem bike, ruhê wî, dilê wîyî temiz bibîne. Ne axir bavê wî, apê jî hema ha xeber didan! Bavê wî jî papaxê xweyî kevnî maşyayî destê xweda diç’imirand, ber êpîskopê pêşîkarê cid sekinî û caba wê pirsê, wekî qayîle, ku Haykazê wî bişînine Ûrisêtê hînbe, Haykaz kurekî zîreke, ha da:

          - Sofî, tu zanî, çi bêjî, min qebûle…

          Wî “sofî” wê çi zanibya, wekî Haykazê çend sala şûnda bibe bolşêvîkekî eyan, ew jî bolşêvîkê çêkîst, mînanî Dzêrjînskî, helal û heq…

          Nizanî bona çi, eva îdî cara çendane, wexta Arakêl dibîne, ew bavê xwe û gundîê xwe bîr tîne. Bes nîne bêjin ewî bîr danî. Bengzê wan didît, dengê wan dibihîst.

          - Apê Arakêl, — dîsa Şavarşyan xeberda, — tu zanî sosîalîzm çîye?..

          - Min bihîstye, lê fem nekirye…

          Şavarşyan bi dengekî dilovan, bi hemdê xwe, hûrgilî Arakêlra şirovekir, wekî sosîalîzm çîye. Arakêl bi guhdar dibihîst û ç’ev lê fire bûbûn. Hetanî nha tu kesekî wîra usa şirovenekiribû, wekî merî dikarin çawa bi emrekî têr û tijî, bedew û aqil mînanî bira – ermenî, tirk, ûris, kurd, hemû milet tevayî bijîn.

          - Programa Lênîne?

          - Programa Lênîne, — Şavarşyan testîq kir.

          - Xweş programe, — Arakêl begemya xwe daê, — rehme li ruhê wîyî mezinbe, wekî em jî ji xezakirina tirk aza kirin…

          Demekê sedrê serwêrtya cumhuryetêye dewletêye seyasetîê û Arakêl Êloyanê Dîtakê ker-ker li hev nihêrîn. Beşera serkarî xweş dilê qorixçîê kal dida germkirinê û ewî qet texmîn nedikir, wekî şabûna, ku ç’evê kalêda şewq vedabû, emir dide ewî qulixçîê mezin.

          - Dêmek, em gotî emrekî usa çêkin, sosîalîzmê gotî çêkin, — Şavarşyan gilîê xwe pêşda bir. – Çi hewceye, wekî em tiştê derbazbûyî bîr bînin, bona xwelîê kevn ax-keserê bikişînin? Apê Arakêl, ew yek lazime?

          Arakêl ser wê pirsêda gelekî fikirî. Serkar tiştne rind digotin, lê ew pirsa kutasîê bona Arakêl tiştekî nişkêva bû.

          - Ez çi bêjim, qurba, — ewî xeberda, — çira naxwazim, wekî ermenî û tirk bira bin, tev bixebitin, tev bixun, tirk ermenya qir neke, ermenî jî ranebe heyfê hilnede, eynat tunebe, hizkirin hebe, deşta Elaşgirê, dûrana Mûşê, alîê be’ra Wanê û Bîngolêda jî sosîalîzmê çêkin, edlayî, aştî bê li ser dinyaê… Çira ew cî bona sosîalîzmê cîne xirabin?..

          Caba Arakêl bona Haykaz Şavarşyan tiştekî nişkêva bû. Çawa Arakêl ser pirsa wîda fikirî bû, nha jî ew ser caba wîda difikire. Gundîê ermenyayî aqilî kemal ber Şavarşyan rûniştibû, lê sifta şuxulda texmînkirin hebû, wekî ewî çelqyaye, “textekî wî kême”.

          - Apê Arakêl, tê sibê-dusibe herî malê. Hergê yek te eciz bike, rast bêyî cem min. Min gotye, wekî kincê temiz, sola û papax bidne te. Şerme, wekî wî cûreyî ji cem me herî. Temya min li te: çi te vêderê mera gotye, tu kesîra nebêjî. Femdarîye?

          - Femdarîye, ez gelekî ji te razîme, — Arakêl ber xweda got.

          Qirara azakirinê û ewan xeberêd serkare alavî Arakêl gelekî dane şakirinê. Tê bêjî ew hîvya emrekî usa bû û hîvya tu qirar û sûdeke mayîn nîbû.

          - Ez gelekî ji te razîme, — ewî wekiland û rabû.

          Esker hatne hundur û Arakêl dîsa birin kirin qulka kelê.

          Lê serhatî hela pêşda diçû. Rojtira mayîn sibêda destbi civata kolêgîa serwêrtya cumhuryetêye dewletêye seyasetîê bû. Pirsa enenekirinêye sereke serhatya Arakêl Êloyane mezinkirîye firekirî bû. Wextê civatê hucetêd germ û gur pêşda hatin, berk qirka hev girtin. Herdu slêstçya û sedrê serwêrtya dewletêya seyasetîê Haykaz Şavarşyan bi bawerî digotin, wekî çûyîn-hatina Arakêl Êloyan ne bi meremê seyasetîê bûye, wekî nîgara Êloyan nîgara miletîêye bi teherekîye, ku sifte, îlahî bona merîê xerîb, tiştekî nebawerkirinê û ecêbe. Rastîê hizretê ew birye cî-warê weten û cimeta wî gazî kirye, paşda anye.

          Arşo Samêryan ser fikreke başqe bû. Ewî digot, wekî ew gundîê fêlbazî binva, wekî ç’îrokbêjekî eyane, em zef rind xapandine. Carekê, — ewî digot, — sala 1919-a Astraxanêda min mûjîkekî tatarî wî cûreyî girt, wekî xwe dewsa bêsûca datanî…

          - Me ew gilî-gotin gelekî bihîstine, — Haykaz Şavarşyan bi eacizya eşkere got, — hûn bêjin, wekî çi îzbatîêd we hene, ku Arakêl Êloyan cesûsê Anglîaêye, şuxulkarê eksîşorişêyî dizîkavane, çawa we bi nivîsar nivîsye? Çi îzbatîêd we hene?..

          - Çi îzbatîêd min hene? – Samêryan wekiland û ç’evê xweye korevişkî dha qirpandin. – Îzbatî bîna mine çêkîstîêye… Îznê bidin ez dîsa destbi slêstîkirinê bikim. Ez wî serîda destpê bikim û îzbatya bidme we… We çira ez ji slêstîkirinê dûrxistim, bona wê yekê, wekî min kulmek daye dîvêrsantê, ku hidûdê dewletê teribandye, скажите пожалуйста          [1]! Tiştekî gelekî mezine? Îznê bidin serîda destpê bikim, wê bê kivşê, wekî çîye! Arakêl Êloyan ç’îrokbêjekî rinde, lê ez mînanî hine hevala ji ç’îroka bawer nakim. Min ç’îrokê usa gelekî bihîstine û rind dîtye, wekî bin wanda çi hatye veşartinê…

          Haykaz Şavarşyan ker-ker bi guhdar dîna xwe dida wî merivî, kîjan bîst salî zêdetir nas dikir û carekê nekete bîrê, wekî ewî ji merya bawer bikra, yek xweykira, qe na gunekarîk ser wî merivî bida hildanê, ku nava hezar gunekaryada dihate gunekarkirinê û nehsid nod nehê mayîn ser bihîşta. Haykaz Şavarşyan gelek qewmandinêd usa bîr danîn, lê hela tu wexta Samêryan mînanî îro nepak nîbûye. Ew zane, wekî eva kirina wî wê kê xweş bê û ewê ji wê çi karê keve. Samêryan gilîê xwe pêşda dibir:

          - Em xweykirê şorişêne. Cara ha hema em ku ç’evê xwe bigrin, dijminê ji destê me derkeve. Xwe ser enya dijmin nenivîsîne, wekî ew kîye? Ew rojekê çarixa pê dike, şelê pînekirî xwe dike, rojeke dinê tiştekî mayîn…

          “Ax, tu çi merîkî netutiştî, — Şavarşyan difikirî, — tu tîpeke çiqasî zyandarî! Tu xwe ne tu tiştî, lê qezyayî, çimkî jorê merîê usa hene, wekî pişta te digrin, jêrê jî merîê usa hene, ku pey te diçin…”

          - Çi dixwazin derheqa minda bifikirin, lê, bi fikra min, gerekê îro jî usa qulixî şorişê bikin, çawa me sala 1919-a qulix dikir, — Samêryan gilîê xwe pêşda dibir, — wekî tu Arakêl Êloyanek bi ç’îrokê xweva me nexapîne.

          - Hûn gelekî derheqa qulixkirinê xweda xeber didin, hevalê Samêryan, — slêstçîê cahilî qalim, ku ç’evê wîda rem hebû, ber gilîê wîda hat. – Hûn gelekî derheqa qulixkirinêd xweda û bîna xweye çêkîstîêda xeber didin, tê bêjî rastîê we tenê şoriş ser milê xwe birye, cahilbûna me jî didine rûê me. Lê çira bilêta weye firqêda sala 1922-a hatye nivîsarê?..

          Haykaz Şavarşyan zeglil xist, wekî cahil kerbe, da femkirinê, wekî ew yek pirsa îroye enenekirîra naê girêdanê, wekî nelazime ji pirsê dûrkevin.

          - Na, wekî dipirse, ezê cabê bidim, — Samêryan got. – Geleka tirê çika ew çi serhatîye, ew serhatî wî — Lavrêntîra          [2] jî eyane. Ez û lawikê min sala 1919-a ketine nava hesara bêlogvardêysa          [3]. Min kincê xwe guhast, xwe grîm kir, bilêta xwe jî veşart, wekî ji hesarê derkevim. Min borcê xwe qedand, paşê wextê vegeryam, min bilêta xwe nedît, û bi wî teherî bi mêxanîkî der mam hetanî sala 1922-a. Wê şûnda fronta xebata malhebûnîêda bûm. Par na pêrar Lavrêntî xwexwa gazî min kir, birime cem xwe û emir kir, wekî dîsa xebata çêkîstîê bikim. “Tu hela kêrî şorişê têyî, Samêryan, — dibêje, — nha Ermenîstanêda motacê te hene. Gotî em te bişînine Ermenîstanê bona miqabilî eksîşorişê têkî şer”. Serhatî eve. Tu bi wê yekê min nuxsan nakî. Kê ku lazime, min rind nas dike. Tu derheqa şuxulê Arakêl Êloyan xeberde. Tu wê yekê bêje, wekî te çawa ew heq derxistye, ew xmbapêtê          [4] daşnaka kirye dîkekî spî?..

          Slêstçîê cahil jî germ bû. Dixwest caba wî bida, lê sedir nehîşt. Cahilê hêrsbûyî rûnişt, enya xweye kever danî ser kulma xwe. Dihate kivşê, wekî Haykaz Şavarşyan ji wî hiz dike. Jê hiz dike û dihêvşîne. Bi bengzekî xweş li wî dinihêrî û difikirî: “Ezîzê min, tu hela gelek tiştî nizanî, gava ha hêrs kevî, tê nizanbî jî. Tu nizanî, wekî îzbatîêd wê yekê dex’lekêdanin, dadayîne. Kilîta wê jî cêba wî merîdane, kîjan bi xwe pişta wî digre. Û ew sitardar dha qewate, ne ku ez û tu tevayî. Ezîzê min, tu hela gelek tiştî nizanî…”

          Xêlekê şûnda slêstçîê cahil dîsa rabû û hucûmî ser Samêryan kir.

          Sedir wî hilat.

          - Hûn xwe rast xwey nakin! Xwe rast xwey nakin!

          - Tu çi dibî dîk, kuro? – Samêryan caba cahil da.

          Hucet dha gur bû. Hezar carî navê Arakêl Êloyan bi dengê zirav, qalim û ketî, bilind û nimiz hate gotinê – Arakêl Êloyan, Êloyan Arakêl, Êloyan! Êloyan? Êloyan…

          Arşo Samêryan tenê ma. Lê ewî bawer kir, wekî nava wan meryada terefdarê wî hene, kîjana xwe ker dikin. Fikra civata kolêgîaê ew bû, wekî tu meremekî çûyîn-hatina Arakêl Êloyane li Tûrkîaêye seyasetîê tunebûye, wekî pevgirêdana Arakêl Êloyan tu komeke seyasetîêra tunebûye, wekî gunekarkirinêd Arakêl Êloyan, ku nava nota wezîretya şuxulêd cumhuryeta Tûrkîaêye derda hene, naêne îzbatkirinê. Hate qirarkirinê, wekî hema usa jî serwêrtya Pişkavkazêye dewletêye seyasetîêra binivîsin û hemû qinyatêd slêstîkirinê bişînin wêderê.

          - Merî hene, wekî fikra hara qayîl nînin? – Haykaz Şavarşyan pirsî.

          Tunebû.

          Xêlekê şûnda Arşo Samêryan rabû şipya.

          - Îznê bidin ez ser fikra xweye mexsûs bimînim, — ewî got.

          - Bimînin, — Şavarşyan caba wî da û serda zêde kir: — keremkin, ser fikra xweye mexsûs bimînin.

          - Û hîvî dikim îznê bidin fikra xweye mexsûs Lavrêntî Pavlovîç Bêrîara bişînim.

          - Kêra dixwazin bişînin, — Şavarşyan ancax xwe zevt kir û got: — we îdî panzdeh roja pêşda fikra xweye mexsûs şandye…

          - Belê, — Arşo Samêryan got, – û ezê dîsa bişînim…

          - Zanim, — Şavarşyan vebeşirî.

          Bi wê yekê civat kuta bû. Bi hêrs derketin û her kes çû ser şuxulê xwe. Lê huceta, ku civata kolêgîaêda hebû, temamya rojê otaxada pêşda diçû. Samêryan gelekî gunekar dikirin, qerfê xwe “bîna” wîye “çêkîstîê” dikirin. Lê Samêryan sivderêda diçû, dihat, ew xeberdan dibihîst û xweber vedbeşirî. Ew qet nedifikirî û ne jî berxwe diket, wekî tenê maye.

          Hevtêkê şûnda Haykaz Şavarşyan gazî serwêrtîya Pişkavkazêye seyasetîê kirin. Nha jî wêderê şuxulê Arakêl Êloyan dihate slêstîkirinê.

          Sê roja şûnda Şavarşyan vegerya, eşqa wî şkestibû, hilbet, usa dikir, wekî ew yek neê kivşê. Sê roja şûnda jî qirara serwêrtîya Pişkavkazêye seyasetîê hate stendinê, kîjanê elam dikir:

           

          “Kolêgîa serwêrtîya Ermenîstanêye seyasetîê û xût hevalê Haykaz Şavarşyan, gava şuxulê Arakêl Hakobovîç Êloyanê, ku hidûdê dewletê teribandye, revye Tûrkîaê û ji wêderê hatye anînê, enene kirine. Hatine ser fikreke serraye lezketîye sûbyêktîv, gava gunekarê dewletê Êloyan aza kirine.

          Bona wê yekê, wekî haj xwe hebûna Haykaz Şavarşyan kême, nava wê qirarêda cirm dane wî. Hatibû kivşkirinê, wekî wextê slêstîkirinê Arşo Samêryan xwe pak xweyî nekirye, lê di pirsa gunekarya Êloyanda tebya wî rast bûye. Bi wê qirarê Samêryan kivş dikirin çawa serekê para serwêrtîya Ermenîstanêye dewletêye slêstîkirinê. Lê herdu slêstçîê mayîn, ku Êloyan slêstîkiribûn, diguhastin serwêrtîya Pişkavkazêye dewletêye seyasetîêda bixebitin”.

           

          Geleka niqitka qirarêye kutasîê  fem nedikirin. Eger fikra kutasîê şaş bûye, lê îdî çira slêstçîê Êloyan pêşda dikişandin?

          Samêryan xwe wanra gîhand, wekî fem bikin.

          - Lavrêntî bi wî cûreyî çêkîsta terbyet dike. Hûnê binihêrin, wekî pênc-şeş sala şûnda bin destê wîda ewê bibin lawikne çawa…

          Du roja jî paşî wê qirarê emrê sedrê serwêrtîya Pişkavkazêye dewletêye seyasetîê hate stendinê:

           

          “Pê agêntê serwêrtîya dewletêye seyasetîê û pareskerêd sînorxweykir rind li pey gunekarê dewletê Arakêl Hakobovîç Êloyanê ji kelê azabûyî bigerin û her hevtê derheqa kirin û xeysetê Arakêl Êloyanda dokladê bidne serwêrtîya Pişkavkazêye dewletêye seyasetîê”.

           

          Haykaz Şavarşyan gelekî difikirî. Ew ji sala hezar nehsid hivdada hetanî sala hezar nehsid bîstyekê nava xaxê dha giranda bûye, lê qewmandin wîra ewqas terî û nefemdar nîbûne,  hewa ber ç’evê wî ewqas şêlûkirî nehatye kivşê.

          Hema wan roja eyan bû, wekî Haykaz Şavarşan çûye cem sedrê şêwra komîsarêd Ermenîstanêye cimetîê û gotye, wekî naxwaze bixebite û hîvî dike îznê bidnê, ku here Moskvaê akadêmîa senayêda hînbe. Dixwaze emrê xwe pêşkêşî êlêktrêfîkasîakirina welêt bike.

          Eva qewmandina jî bû mena cûre-cûre gilî-gotina. Merî sîûşeş salya xweda teze here hînbe, teze wê derheqa destanîna pêşekda bifikire? – merya ji hevdu dipirsîn.

          - Ew wêderê du sala hîn bûbû, — Samêryan got, ku wextê hemû dudilya hertim kêleka hevala bû û şirovedikir, wekî çi qewimye, — sala 1927-a ji kûrsa duda paşda gazîkirinê anîn kirin ser xebatê, nha bira here hînbe. Bira hînbe, motacê hînbûnêye…

           

           

           

          PAŞKILAM

           

           

          Arakêl Êloyan lap bi qilixekî din ji kela Yêrêvanê derket. Ew mecbûr kiribûn dewsa çarixa sola pêke, şel û pêncekê teze lê kiribûn, papaxekî xilmet kiribûne sêrî. Û gişk usa rind lê dihatin, te nizanibû ji ku destxistine. Sûretê wî rind kur kiribûn, bilêta maşînê dabûne dêst û rêxistibûn:

          - Arakêl, here mala xwe, careke mayîn nekevî nava şaşîke usa.

          Û Arakêl eşq û şa, teê bigota cahil bûye, vedgerya malê. Ewî xwe bextewar hesab dikir, wekî mirazê dilê wî hate sêrî – welat dît, derbaz kir, wekî her tişt vêderê pak derbaz bû, wekî dinyaêda merîê rem, qenc hene, wekî dinyaêda heqî heye…

          Besa azabûna wî berî wî gihîştibû gund. Hela ling neavîtibû şêmîka mala xwe, gava gundî hewşêda tijî bûn. Îdî elaşgira û xinûsya, milazgira, mişêyî û miksya, sasûnya, ozmêya, bitlîsya, şataxya û binelîê Wanê, qersya, îdirya, kox’bêya û gişk hatibûne dîtina Arakêl. Ne axir ew gundê li kenarê Erez gêjgerînga her bêşe zarav û tereza bû. Digotin, wekî mihacirê, ku ji hevtê hevt gundê Tûrkîaê û Surmelîê hatibûn, evî gundê rex Erezda binge girtibûn.

          Gişk hewşa Arakêlda berev bûbûn, bona derheqa welatê xweyî undabûyîda xeberekê pê bihesin. Lê Arakêl ketibû malê, derî ser xwe dadabû. Ne dihîşte merîê ber dêrîye berebûyî bêne hundur, ne jî bi xwe derdiket. Hundurda Senemê xwe avîtibû pêsîra wî û digirya:

          - Arakêl can, qurban, heyran, ez qurbana serê teyî xêrnedîme, Arakêl!…

          Kure ne li mal bûn. Aram çûbû şeher, bûbû pale, Senem nizane, kîjan zavodêda dixebite, Tîgran revîbû Ûrisêtê, tenê nemek şandibû. Şîl Garê bûbû xweyî-xudanê gund, gava ber dêrîra derbaz dibû, hezar û yek gilîê netê ji dêv derdiketin. Şikir Xwedê, merîê xêrxwaz jî hebûn, derî lê vedikirin, ber dilda dihatin, Xwedê Mûşêx’ê Vankê û kurê wîrabe.

          Senemê lez-lez şirovedikir, Arakêl jî ker-ker guh didaê, qulap-qulap dûê miştokê berdida. Lê merîê, ku hewşêda berev bûbûn, dikirne qalme-qalm, gazî Arakêl dikirin, wekî derê derva.

          Ewî darê kal-bava hilda, derî vekir û derkete hewşê.

          Hazir deqekê şaş bûn. Teê bigota merîkî mayîn didîtin, ku mînanî gundîê wan Arakêl Êloyanê qorixçî bû, lê kalekî navmilfireyî qefesqalimî dha serxweyî esabe bû, wekî te hew zanibû ji dinya ç’îrok û lêgêndêd kevn hatye.

          Arakêlra nha hesab rûdiniştin, jê vedikşyan.

          - Cimet, gelî bira, temenebin, Arakêl ji welêt tê, — Mûşêx’ê Vankê bi dengekî, ku ji şabûnê dilerizî got û berî gişka papaxê xweyî kevn ji serê xwe derxist.

          Gişk deqekê ker bûn, tê bêjî saw kete ser wan. Dîsa Mûşêx’ berî gişka nêzîkî wî bû.

          - Arakêl, ez bawer bikim, gelo ew tuyî, Arakêl…

          Ji her alya kirine gazî:

          - Arakêl, qurba, tu xêr hatî!

          - Arakêl!

          - Arakêl!

          Merîê çaxî wîra dor lê girtin. Arakêl giran serê xwe hejand, caba silava gişka da, kere-ker dîsa ser ewê koka dara xweye ber dîwêr rûnişt, çena xwe da ser şivderê.

          - Arakêl, de bêje…

          - Tu kuda çûyî, te çi dît?..

          - Xwezilya min ç’evê te, Arakêl…

          - Hevt xwezilya min te, Arakêl…

          - Arakêl!

          Arakêl mînanî gamêşa dikire fişke-fişk û nizanbû caba kîjanî bide, çi bêje, çi nebêje.

          - Arakêl, de me nekuje, bêje, tu gihîştî ç’yaê Npatê?..

          Yê dipirsî Mûşêx’ê Vankê bû.

          - Ez gihîştmê, Mûşêx’…

          - Te çi dît?..

          Arakêl êpêce wede xwe ker kir, paşê kesereke kûr rahişt û got:

          - Ezê çi bibînim? Dêra me usa cîê xweda sekinî bû, ç’em jî dîsa usa dikişya…

          Merivê, ku wetenê xwe unda kiribûn, temamya rojê ji wî dûrneketin, lê Arakêl tu tiştekî teze negot.

          - Dêr cîê xweda bû, ç’em jî dîsa usa dikişya…

          Berîêvarê sedrê şêwra gundî teze – Şîl Garê hate hewşa wan.

          - Hûn çira berev bûne? Dewete, pelawê bela dikin yanê pelewan dilîze? Belabin!..

          Gundî bela bûn. Hewşa Arakêlda her tişt seqirî. Ew û Senem çûne hundur.

          Arakêl çend roja ji mal dernediket. Tu cîkîda nediçû, tu kesekîra xeber nedida. Nedihatine mala wî jî. Hevtêkê şûnda destpê kirin hatin, çûn. Heta Şîl Garê jî hat.

          - Apê Arakêl, de te çi dît, gilîke, em bibihên…

          Lê Arakêl tu gilîk wîra jî negot. Gelo bona çi Şîl Garê usa şîrin bûye? Vira tiştek heye. Çi bihîstye?..

          Çend roja şûnda ji mal derket, ser koka dara ber dêrî rûnişt, qelina xwe kişand. Hey car-cara dîsa berê wî dikete ç’yaê Berdûx’ê, zûr dibû heç’ê wîyî ger dinihêrî, gava gihîşte serê wî, sekinî, hey li şmalê, hey li cenûbê nihêrî. Alîkî deşta Araratê bû, alîê mayîn besta Zîravîê bû. Li ç’ya dinihêrî û bawer nedikir, wekî ser wanra derbaz bûye, çûye welêt, dîtye û şûnda hatye.

          Ç’evê xwe digirt û xeber xwera digot:

          - Ew çi xewneke xweş bû, wekî min dît, xwezil li ç’evê min…

          Êvarekê Mûşêx’ê Vankê – hevalê Arakêlî berê, amin, hevalê wîyî sal-zemana hate mala Arakêl. Ewî û Senemê hîvî kirin, wekî nha Arakêl bêje, kuda çû, çi dît, welêtda çû hebû, çi tunebû. Nha tenêne, merîê xerîb tunene, derî jî dadaîye. Û vê carê jî tu tiştekî teze ji devê wî nebihîstin, xênji wê yekê, wekî dêra Hovhanne mezine li pêşa ç’yaê Npatê dîsa cîê xwedane û ç’emê Mûradê jî, Arasanîê me, dîsa mînanî berê nava çayîr-çîmana ji rohilatê berbi roavaê dikişe.

           

          1964, Lûsakêrt.

           

           


                    [1] Yeke çawa bû! (bi rûsî)

                    [2] Gilî derheqa Lavrêntî Bêrîadane. L.Bêrîa (1899-1953) – serkarê Komîtêa bêqezyabûnê Tifaqa sovêtîê bû.

                    [3] Ordya Spî, ku dijî Sovêtê dikire şer.

                    [4] Xmbapêt (bi ermenî) – serkarê komê.

HIZRET. SERÊ PÊNCA

 

 

HIZRET

                     

                     

SERÊ PÊNCA

                     

                                          

          Roja slêstîkirinêye sisya silêstşîê cahilî serxwe vegerya ser Arakêl û gotê:

          - Êloyanê bajarvan, tiştek xût minra ne eyane. Ez dixwazim ji te bipirsim…

          - Bipirse, qurba, — Arakêl pêra-pêra gotê.

          - We nikaribû bigota, wekî ew Nado, Merîf û ew Qasimê Zîlanî çi merî bûn? Û hûn çira usa bi pesn derheqa wanda xeber didin?.. Hûn ermenîê Romêne, Êloyan, û kurda, de, em bêjin, êpêce çetinayî dane we, hûn çawa diçûn cem wan? Hûn dikarin caba van pirsa bidin?

          - Dikarim. Ser ç’evê min, ezê cabê bidim… Ezê serhatya mala Qasimê Zîlanî wera bêjim… Qasimê Zîlanî gundê meda dima…

          Arakêl cix’arek jî pêç’a û bi wê ruhdarbûnê xeberdana xwe pêşda bir, ku hema îro sifteda ketibû dilê wî.

          … Qasimê Zîlanî bi qewm-pismamê xweva gundê Dîtakêda tevî ermenya dima. Merîkî başî rem bû, ji ermenya hiz dikir. Tu kesî ç’êr-etî ji devê wî nebihîstibûn, destê xwe hilnedida ser tu kesî, ne ser xulamê xwe, ne jî ser merîê mayîn, hetanî hespa xweye şînboz jî qamçî nedikir. Xeysetê wî usa bû. Ne bi xwezil wî kurdî, ku dizî yanê xirabîke mayîn bikra. Hurmeta Qasimê Zîlanî hetanî zozanêd Gelîê Zîla nava kurdada gelek bû. Nha Arakêlê şiroveke, wekî çawa Qasimê Zîlanî ermenîê Dîtakê xilaz kirin.

          Carekê, şev bêlûkeke eskerê tirka û komeke hemîdîê ketne gundê Dîtakê. Gundda bû hewêrze, qalme-qalm, şîn-girî, ewte-ewta kelba, hîre-hîra hespa. Kelbê, ku diewtyan, gulle dikirin, derî dişkênandin, dadkutane mala. Nha jî, gava Arakêl şirovedike, sizî canê wîra diçin, dilê wî tijî dibe. Derê wan jî şkênandin. Senemê Aram dabû milê xwe û piş dêrî sekinî bû, zaro ji ber milê wê hildan û avîtne erdê, Senemê xwe avîte ser zarê, porê wê girtin, erdêra kaş kirin. Bira ew roj neê serê dijminê Arakêl. Hetanî sibe ronbûya, Dîtakêda tu ermenîk nedima, tu pişîkeke kor nedima… Û nava gundda bû hewêrze, bi kurdî, bi tirkî bilind-bilind gazî hevdu dikirin. Hevekî guman ketibû dilê Arakêl. Ew dengê Qasimê Zîlanî û kurêd wî bûn. Bû şixke-şixka tivinga, ç’êr dikirin, dikirin qare-qar. Eskerê hemîdîê ji mala derketin, şîn û girî hevekî kêm bû. Qasimê Zîlanî û her hevt kurê wî bi sîliha ber sereskerê hemîdîê sekinîn, yê ku xulamêd K’or’ Husêyn paşa bûn – ewî de’vê ermenîxur bûn. Gotinê, wekî hergê hûn ermenîkî bikujin, wê cendekê we ji vêderê bibin malê we, ew jî em nadin, wê bigrin bavêjin ber kûç’ika. Me cab şandye gunda, wanra gotye, wekî hema nha bêne pêşya we, rya we bigrin. Evan ermenya birê me bûne, me nanê zevîkê xwerye, pêşîê me ava kanîkê vexwarine, me hevra sond xwarye, wekî hevdu xweykin, wana bi dêra xweye ç’yaê Npatê Hovhannê buhurî, me jî bi ocaxa şêx Ozman. Hergê hûn birçîne, ezê wera berxa şerjêkim, — Qasimê Zîlanî got, — bixun, ber weda kulbe, têrbin û bicemin ji vî gundî herin. Hemîdîya hev civyan, ketne mereka Qasimê Zîlanî, lê kurê wî û xulamê wî ermenî birin kirin xanîê Qasimê Zîlanî. Kal û zaro, xort û qîz, temam, temam birin kirin wî xanîê qube. Xanîkî mezin bû, cîê pênsid merî bû. Çiqas dewetê ermenya û kurda hebûna, wî xanîê Qasimê Zîlanîda dikirin. Sed mêr û jinê yazme dirêj govend digirtin, dilîstin, lê weke dusid merî jî orta govendêda rûdiniştin, temaşa wan dikirin. Malê ermenîê Dîtakê gişk wî xanîda cî bûn û Zîlanî, her pênc birê wî û her hevt kurê wî sîlih hildan, ber dêrî sekinîn. Canege şerjê kirin, hetanî sibê ew eskerê hemîdîê nan û av kirin û ermenî jî xweyî kirin. Destberbangê hemîdîya ji gund kişyan çûn. Ew çûn, hineke mayîn hatin, ewana jî çûn, hineke din hatin. Hatin çûn, hatin çûn. Kê ku nêzîkî mala Qasimê Zîlanîye mezin bû, her pênc birê wî û her hevt kurê wî û usa jî hevt ermenîê sîlihkirî bi kincê kurda, wekî şev ji mal derketin û sîlih hildan, gişk ber hemîdîya sekinîn û gotin: “Kê nêzîkî vê malê bibe, yanê cinyazê wî wê ser şêmîkê bikeve, yanê jî hûnê ser meytê mera herne hundurê vê malê. Û dîsa hatin, çûn. Kişyan, kişyan, kişyan hetanî sibe safî bû, ro piş ç’yara derket, tu eskerekî hemîdîê Dîtakêda nemabû.

          Derê xênî vekirin, gund-gundîtî ji mala Qasimê Zîlanî derket. Girî, hêsir, şabûn. Dîtak ji qirê xilaz bûbû. Û nişkêva dîtakya çi dîtin? Ji alîê dêrêda eskerê ûrisa, kazakê syarî hatine kivşê. Hatin, hatin, nêzîk bûn. Kazakne usaye destpêye gir bûn, her yekî wan dêwekî kej. Hetanî nha Arakêl ûrisê usaye gir nedîtine. Ermenîê Dîtakêye xilazbûyî bi şabûn revîn, çûne pêşya wan. Û çi dîtin? Kazakara tevayî ermenîêd rezadilî hatî û nava wanda Smbat û Koçoê Dîtakê, hespê boz syar, tivingê mûsênîê milada. Bi şîn û girî revîn çûn, serê hespê wan girtin. Ermenîê rezadilî hatî ji hespa peya bûn û cimetêra tevayî giryan. Paşê merîê extîyar pêşda hatin û gotin:

          - Smbat can, Koço can, Qasimê Zîlanî em gişk ji qirê xilaz kirin, wekî wî nîbûya, weê nha cinyazê me gişka bidîta. Çawa ewî hêsîrê me xilaz kir, hûn jî gerekê hêsîrê wan aza bikin, bêbextîê nekin…

          Smbat hîvîkirina me gote kazaka, kazaka got: da          [1], da, îzna we heye. Û ç’ûk-mezin revîn, hebûn û hûrmûrê mala Qasimê Zîlanî anîn kirine mala Smbat û Koço: îdî xalî-xalîçe, orxan-doşekê quştûkî, îdî beroşa sifir û gumgumê zîvîn. Teşteke mala Qasime mezin hebû, wekî her hevt bûkê wî hevra diketinê, serê xwe dişûştin û derdiketin.

          Slêstçî vebeşirîn:

          - Teşta ewqasî mezin ku hatye?..

          - Hergê derewa dikim, şerm minra… Her hevt bûka jî wê teştêda tevayî serê xwe dişûştin. Çawa gotine, ez jî usa dibêjim, xwe min bi ç’evê xwe nedîtye, wekî bûk çawa serê xwe dişon…

          Arakêl bi îşte qelin mêt û gultim-gultim dû dev û fincê xwera berda.

          … Dîtakya mala Qasimê Zîlanîye mezin hevt roja xweyî kirin, hurmet jêra kirin, razîbûna xwe danê û roja hevta Smbat û Koço pênc ermenîê rezadilî jî hildan, şev mala Qasimê Zîlanî birin hetanî gelîê Zîla, gîhandin kurda û paşda vegeryan.

          - Eva jî wera serhatya mala Qasimê Zîlanî, — Arakêl gilîê xwe kuta kir. Hevekî bîna xwe kişand, dîsa gilîê xwe pêşda bir. – Divên, kurda ermenî qir kirine. Raste, qir kirine. Lê hemû kurd mînanî K’or’ Husêyn paşaê bêîsaf gur û de’vê bêxweda nîbûn. Mînanî Mûsa-Begê Mûşê qaçaxê nepak, mînanî Mehmûd-Begê diz û talançî nîbûn. Me bi ç’evê xwe kurdê mînanî Qasimê Zîlanî û kurêd wîye helale bi qedir û qîmet jî dîtine. Kurdê mînanî Murtula-Begê Miksêyî mînanî pêxemberê xweykirê ermenya jî li rûbarê dinyaê hebûn. Hergê sax’e, bira sehet-qewetbe, rya wî rastbe, hergê mirye, bira rehme lê be, ruhê wî nava ç’iklê cinetêdabe.

          - Êloyanê bajarvan, keremkin bêjin, — slêstçîê berç’evk ber ç’eva vê carê gote Arakêl, — ew, çi ku we got, gelekî hewaskar bû. Lê ne axir hûn merivekî nexwendîne, tim li deştê bûne, ew çawane, wekî hûn wan hemû gilya zanin?

          - Çawa zanim?..

          - Belê.

          Arakêl bi kubarî vebeşirî.

          - Çawa zanim?.. Çira guh, hişê merîê nexwendî, neelim tunene? Welatê meda – Mûşê yanê Sasûnê, Miksê yanê Şataxê, kîderê tiştek biqewimya, wê bi zar gund bi gund, şeher-şeher bela bûya û bigihîşta her kesî, çawa serhatya Dawidê Sasûnê…

          Deng hevra dibirin, hetanî deng diçûn digihîştin perê dinyaê. Ax’bûr Sêrob, Gêvorg çawîş û Andranîk serê ç’yaê Sîpanê bikuxyana, me Elaşgirê, Milazgirê û Basênêda dibihîst. Libûjenê Miksê qewmandina Êlaşgira dibirin Xnûsê digotin, qewmandina Xnûsê dibirine Wanê, ya Wanê dibirine Elcawizê…Min jî bihîstye û bîra xweda xweyî kirye, xwendinê fem nakim, lê gilî-gotina fem dikim…

          - Bêjin, bêjin, Êloayn.

          - Dîsa bêjim…

          Arakêl fikirî bîne bîra xwe, wekî kîderê sekinî bû. Kete bîrê – ser ç’yaê Eledax’ê, cem Merîf û Nado… Bi vî teherî, Merîf temamya rojê serhatya malêd ermenya bi Arakêl da gotinê. Mînanî zara girya, gava pê hesya, wekî Mîrîbî Smbat nava şêrda hatye kuştinê, merivêd nepak je’r dane Koço û ew jî bi wî cûreyî mirye.

          Merîf çokê xwe dixist, axe-ax û ofe-ofa wî bû. Kurdê mayîn ker-lal guh didanê. Paşê Arakêl pê hesya, wekî zulma giran hatye serê mala Qasimê Zîlan jî. Eva îdî heyşt sale, wekî terk li kurda jî dixin, xeza dikin. Heyşt sale, wekî şerê kurda û tirkane. Serkarê kurdê vî alî kurê Qasimî mezin Şamil bûye. Nava şêrda hatye kuştinê, her pênc birêd wîye mayîn jî hatibûne kuştinê, Merîf mabû, Qasimê Zîlanî ji derda miribû. Nha dewsa Şamil kurê wî – Nado – serkare, wekî wî çaxî deh-donzdeh salî bû. Lema jî Arakêl ew nas nekir, ewî jî Arakêl nas nekir. Nha hevdu bîr tînin. Arakêl gelek cara ew xwera biribû deştê, cîê nêç’îrê nîşanî wî dabû. Nado zaro bû, lê gulla wî erdê nediket. Lê nha esabeke, simêlê wîye palik ber guhê wî, sîngê wî jî mînanî selê hedadane…

          Merîf Arakêlra şirovedikir, wekî çawa birê wî hatine kuştinê, û nha jî Arakêl digirya.

          - Roma mixenet kurd xapandin, ç’ek û sîlih da wan, şandine ser ermenya, ermenî qir kirin, — Merîf digot. – Û paşî qirkirina ermenya nha jî dixwaze me ji rûbarê dinyaê bide hildanê. Em serê xwe dixin, digrîn, — digot, — lê çi bikin, tiştê çûyî, çûye.

          - Gelek, gelekî poşman bûne, — Arakêl zêde kir, — nifirya li êlbaşîêd xweye xûnxur dikin, wekî ermenî qir kirine. Wekî ermenî bimana, nha halê me ha nîbû, — Merîf digot. Ji hevalê Stalîn digazinin. Divên, K’or’ Kemal paşa Sarî Moskovê dide bawerkirinê, wekî ew jî ji dîn û îmana wane, Moskvaêra dostya qelp dike, lê nava welêtda cimeta qir dike… Ermenî qir kirin, xeza kirin, hurum qir kirin, nha jî kurda qir dike…

          - Kurd Ûrisêtêra dibêjin Sarî Moskov, — Arakêl şirovekir, — yanê Moskovê çûr, çimkî ûris çûrin…

          Arakêl bîr kiribû, wekî kelêdane, wekî şirovekirinê dide slêstçî, wekî bextê wî, bextê kurê wî û pismamê wî wan şirovekirinê wîra girêdayîne. Tu tiştekî xirab fikra wîra derbaz nedibû. Ewî xwe bîr kiribû, bi temamî wê yekêva ruhdar bûbû, wekî wan qewimandina dîsa nava ruhê xweda zêndî dike. Çi ku hatibû sêrî, bi wanva dijît û bi wê yekê bextewar bû.

           

          * * *

           

          Hetanî terî kete erdê, cîê eskerê Nado lê hêwirîbû Arakêlra hurmet kirin, xwera xeberdan û êvarê hespa syar bûn û qulibîn. Merîf û du komekdarê wî cem Arakêl man. Arakêl paşê pê hesya, wekî Nado û koma wî çûne hewara kurdê pêşa Masîsê.

          Merîf û herdu komekdara Arakêl hildan û berbi alîê Dîtakê çûn. Şev gihîştine Dîtakê. Arakêl mala xwe dît, dîwar paç kir, çû hundur. Mal bûbû kelefe. Tenê dîwarê wê mabûn, arîk tunebû, hundurda gezgezk û kumkor şîn bûbûn, weke dîwara bilind bûbûn. Hundurê tendûra xirabbûyîda jî gîha bor bûbû, gihîştibû hetanî kevya tendûrê.

          Arakêl ji Merîf hîvî kir, wekî îzna wî bide nav gund bigere, hemû mala û mehela bibîne, here ji kanîê avê vexwe, nêzîkî xaçê kevirî mezin rûnê û li alîê Arasanî binihêre. Merîf qayîl bû:

          - Here, Arakêl, here, bira lawik jî tera bên, wekî tiştek neqewime…

          Hetanî sibê Arakêl derva ma, komekdarêd Merîf jî wîra bûn. Hema sibe ku safî bû, Arakêl birine cem Merîf, bi sinya mezin pelaw anîn, goştê berxê jî danîbûn ser. Arakêl têr xwar û raza. Raza û gava hişyar bû, ro îdî dagerya bû.

          - Arakêl, — Merîf gotê, — merî hatine dîtina te, bese razêyî…

          Kurdêd nas ji Dîadînê û Vankê, Cûcanê û Seydoê, Taşlîçaê û Qerebazarê hatibûne dîtina Arakêl, her yekî mîke berx dabû pêşya xwe anîbû. Çawa Arakêl ji mal derket, pêra-pêra dor li girtin.

          - Ser sera, ser ç’eva, birê me Arakêl…          [2]

          Usa xwe avîtne pêsîra Arakêl, wekî teê bigota birê wanî helal ji xerîbîê vegeryaye. Her yekî pirsa ermenîê gundîê xwe yanê kirîvê xwe dikir, kî saxe, ji mala Movsêsê Vankê, Davît ax’ê Cûcanê kî maye. Îdî pirsa kê nedikirin, merîê, ku zûda mirine, qebîlê, ku zûda unda bûne, çûne. Û berxwe diketin, wekî tunene, û gava beseke xêrê dibihîstin, şa dibûn. Na, ne raste, wekî bêjî hemû kurd qaçax bûne. Kurd û ermenîê alîê Arakêl hetanî rojêd mihacirbûnê jî hevdu xweyî dikirin, wexta mihacirbûnê jî gelek hetanî deşta Korûn-Mosûnê hatin, ermenî bi ax û keser rê danîn.

          Arakêl wê çi ji pêşkêşê anî bikra, ewqas pez û berx kuda bibra? Û herro ji gunda merîê teze dihatne dîtina wî. Kal rûdiniştin, tevî wî ji sinîê mezin goşt û birinc dixwarin, zar dora wan top dibûn, jina ji piş perda li wan dinihêrîn. Arakêl panzdeh roja gundê xweda ma. Herro berîêvarê diçû nava mezela, ber mezelê bavê xwe çok dida erdê, kevirê wîyî sor paç dikir, paşê dihat kevirê şêmîka mala xwe paç dikir, wê şûnda diçû xaçê kevirî mezinî, ku pêşberî gund ser qûç’ê bû, paç dikir û ber wî rûdinişt, deşta Zîravîê, Arasanî, roa, ku kutasya deştêda diçû ava, dinihêrî. Ya reblelemê, gelo ew gişk rast bûn, Arakêl ne nava xewnêda bû, xewneke şîrine xweş, wekî dikare nha, nha xilazbe? Na, xewn nîbû, rastî bû. Aha Arakêl bi xweye, kêlekê xaçê gundê wanî kevirî mezine, pêşber deşta Elaşgirêye…

          Merîf nedihîşt, wekî Arakêl dûr here. Lê Arakêl herro hîvî dikir şivdara xwe hilde û here deştê, deştêd xwe, wextekê xweyê kîjana Arakêl bû. Qe na şevê here deşta, bikeve gelya, hilkişe serê ç’ya. Merîf îzn nedida, û herdu komekdarê wî jî hertim Arakêlra bûn.

          Rojekê jî Merîf syarî ji deştê hat û elamî Arakêl kir, wekî wê îro îznê bidne wî, ku here dêrê û Dîadînê. Ewê jî pêra bê. Herdu hespa syar bûn, bi du xulamava ji Dîtakê peya bûn, çûne dêra Hovhanne binatara ç’yaê Npatê. Merîf û herdu komekdarê wî sîlihkirî bûn, lê Arakêlî bê ç’ek bû. Pira Arasanîêra derbaz bûn. Ç’em dîsa usa zelal dikişya. Teê bigota Arakêl qet ji wan neqetyaye.  Bin pêlê şînda mesîê zer dişûlikîn. Hatin ber dêrê sekinîn. Ew mînanî berê dîsa cîê xweda mehkem sekinî bû, ser banê wê dîsa ew kevotkê nas bûn. Arakêl ji hespê peya bû. Komekdarekî dizgîna hespê girt. Arakêl çû ber dergê dêrêyî mezin, devruya xwe avîte ser selê binê wê û girya.

          Hersê kurdê syarî bawerkî fem kirin, wekî Arakêl digrî û xwe deveruya avîtye, wekî girîê wî nebînin.

          - Ê, weten, weten, — Merîf got, — weten şîrine… Ji hizreta weten merî dikarin ecêbekê bînin serê xwe… Mirina xwe bidne ber ç’evê xwe… Ê, weten…

          Arakêl girya, paşê rabû, ew û Merîf çûn, rex ç’êm rûniştin. Arakêl bi ava Mûradê ser ç’evê xwe can kir, ç’evê wî rehet bûn…

          Rojtira mayîn, sibê, Merîf ew bire gundê Dîadînê. Binatara ç’yaê Npatêra derbaz bûn, li ku bîna hamêma ç’ya dihat, ber wan zinarara derbaz bûn, li ku sala 1904-a haydûk ketibûne tebîê û eşîrêd celalya û zîlana, ç’îloya û zaza û eskerê tirka bi hevt bînbaşyava dora ç’îê girtibûn. Tenê Qasimê Zîlanî îzn neda tu merîkî qebîla xwe, wekî herne ser fîdayê ermenya şêr. Rêêd nasra çûn, gihîştine germavêd Dîadînê, ketne avêd wane germ… Kanîêd kele çawa bûn! Sî û çar kanîêd germ, kelyayî ji serkanîê zinara dertên, dikine bilqe-bilq. Dibûne ç’emekî û diçûn, diketne nava Arasanî, dibûne kevir û ser dibûne pira, pira qîç’ke karibar, wekî mînanî ecêba bû. Dinyaêda qe kîderê tiştekî usayî bedew, cîê usaye rind hene?..

          Şev vegeryane Dîtakê. Arakêl nha gihîştye meremê xwe. Bira hema îşev jî Xwedê ruhê wî bistîne. Lê gava tu xwexwa gazî ruhustîn dikî, naê, gava gazî nakî, wî çaxî tê. Rind dibe ruhustîn neê hetanî vedgere malê, şiroveke, wekî çi dîtye. Rojekê, duda jî bimîne, rind ji wan dera têrbe û vegere malê, wî çaxî wexte.

          Rojek, dudu jî usa derbaz bûn.

          Alava agira hizreta berê ruhê wîda bere-bere ditemirî, vedpesirî, kozya şîn bi qatê tenik ew vedişart, dibû antex’. Û agirekî teze ruhê wîda alav û mêlît dida, gur dibû, prîsk vedida, ew dişewitand, dikizirand. Ew hizreta dinya alîê Araksêyî ç’epê bû. Hizreta mal û ocaxê, hizreta wetenê zêndî.

          Vêderê kevirê ser mezelaye sar, ku kevza şîn xwe avîtibûyê, ew bend dikirin, lê ji wêderê qewim-pismamêd wîye zêndî gazî dikirinê.

          Rojekê Nado koma xweva şev hate malê. Eskerê wî bi sîliha û hespa belabûne malêd xwe. Nado ç’ek-sîlihê xwe danîn û temamya rojekê raza. Gava rojtira mayîn hişyar bû, ser ç’evê xwe şûşt, gazî Merîf û Arakêl kir, wekî bên tevayî nan bixun. Nado çawa Merîfra, usa jî Arakêlra digot “apo”.

          - Bibaxçîne, apo, wekî hetanî nha em pak ser nan rûneniştine, me xeber nedaye, — gote Arakêl. – Tu dibînî, em nava şêrdanin. Rom nahêle, wekî em bi zimanê xwe xeberdin, kolozê xwe bidne serê xwe, şe’r-şimaqîê xwe girêdin…

          Ji wê rojêda her sibe Nado bi komeke biç’ûkva derdikete nêç’îrê, Arakêl jî xwera dibire wandera, wextê ewî hela cahilekî negihîştî bû, qorixçîê gundra nêç’îr dikir. Lê êvara Nado serhatîêd derheqa wedê kevne derbazbûyîda û kalkê xwe Qasimê Zîlanî, Smbat û Koçoda Arakêl û Merîf dida gotinê û bi gihdarî dibihîst.

          Aha ji mehekê zêdetir derbaz bû. Rojekê jî merivek bi girî û lûbandin ji gelîê pêşber berbi Dîtakêda hat. Hat xwe avîte ser şêmîka mala Nado. Eskerekî tirk bû, bi kincê zîtol-zîtolî, kuta bûn, xûn berî ser dabûn. Gilî kir, wekî yûzbaşîê wan ew kutaye, hincirandye. Revye, hatye xwe avîtye ber pîê Nado, hatye vêderê belkî xilazbe. Cina ew şaş kir, kûç’iktî jina yûzbaşîra kir û kete vê rojê. Duh ancax ew xilaz kirin, lê wekî bima, yek bû – yûzbaşîê şûrê xwe zikê wîra bikira.

          - Yalan dîorsan, olan          [3], — Nado gotê. Esker erd, ezman, Xwedê sond xwar. Xweyî kirin, nan û av kirin, esker qenc bû.

          Herro dihat, kêleka Arakêl rûdinişt, derdê xwe jêra digot. Digot, du birê min, pîredêka min hene, nha Hesenê yûzbaşî gişk kuştine. Digot û mînanî zara digirya. Lê rojekê jî sibê rabûn, dîtin, wekî esker tune.

          Nîşana xêrê nîbû. Paşî çûyîna wî ji gundê jêrîn kurda cab dane Nado, wekî ordya tirkaye mezin tê ser kurda. Nava şevekêda gund vala bûn. Ga, hesp, gamêş, qantir bar kirin û hilkişyane serê ç’ya. Merîf malêra bû. Arakêl jî wîra bû.

          Kurdê der-dorê bi ç’ek-sîlih, hespê kihêl syar dîsa bin fermana Nadoda berev bûn.

          Serê ç’ya konê xwe vegirtin. Arakêl konê Merîfda bû. Tev dixwarin, tev radizan û tev guh didane dengê şêr. Cara dengê gulla nêzîk dibû, cara jî dûr diket. Pênc ro, pênc şeva şer bû. Roja şeşa cabeke nebixêrîê hat. Nado hatye kuştinê. Cinyazê wî anîne oba. Gulla osmanê mixenet defa sîngê wî ketibû, pişta pîlra dabû der. Şîneke çawa kirin, şîneke çawa kirin! Jina gişka sûrtê xwe verotin, kirin şovê kutanê. Kevir-kuç’ik jî seba mêrxas digiryan, her tenê mêrê sîlhekirî ker bûn. Merîf kêleka kurê Nadoyî çardehsalî ker rûniştibû, kesekîra xeber nedida. Gede jî ker bû. Nedigirya, difikirî. Navê wî Qasim bû. Navê kalkê lê kiribûn. Gede gerekê bibûya Qasimê Zîlanîyî teze.

          Nado ser serê ç’yêyî lapî bilind, bin zinarekî şînda heq kirin, lê şûr û qema wî, tiving û qirma wî anîn dane pişta kurê wîyî çardehsalî – Qasimê biç’ûk. Rojtira mayîn Qasimê Zîlanîyî biç’ûk ç’ek-sîlhê xwe girêdan û dakete deşta şêr…

          Paşî vê yekê çend roja şûnda Merîf gote Arakêl:

          - Arakêl, gilîk minra gotine, ez naxwazim ji te veşêrim. Hukumeta we dew li Kemal kirye, wekî te bigrin, paşda bişînin. Tu haj wê yekê hebe. Nha dixwazî mala minda bimîne, tu kes te nagre, dixwazî vegere here cem ewledê xwe. Eva yeka raste. Ew tirkê, ku wî qilxî hatibû mala me, cesûs bû…

          Arakêl gelekî fikirî. Dewa wî kirine. Wekî Kemal Arakêl negre, nede, diqewime, bibe şer. Na, Arakêl gerekê zû vegere. Bira rûê wîda nebe şer, xûn neê rêtinê, xûna merîê bêsûc neê rêtinê. Wê rojek-dudê dinê şûnda vegerya, nha wekî haye, îdî Arakêl tu sehetekê sebir nake.

          - Merîf, ez gerekê îşev vegerim…

          - Xwedê ox’ira terabe, Arakêl, — Merîf gotê, — bira Xwedê qelpê her merîkî mînanî qelpê te helal bike… Here û ji Sarî Moskovê bipirse – heqîê kengê dinyaêda alt bike?..

          Nan, penêr û goştê berxa kirine hevana Arakêl, komekdarê Merîf ax’a hetanî vî alî ç’ya pêra hatin.

          - Ox’irbe tera, apo! – wana cara kutasîê gotin û ser kevira rûniştin, ku dîna xwe bidne Arakêl. Ew vedgerya malê, piş xweva nedinihêrî, bi gavêd berk, bi gavêd esas vedgerya.

          Îdî êvar bû, wexta Arakêl ji ç’ya pêberjêrî deşta Surmelîê bû.

          Bi wê hizreta şewat, emrkir, nebînayî vedigerya berbi Araks û dinya kenarê wîyî ç’epê, kîjanê rojekê ew berbi cî-miskenê wîye zarotîê û cahiltîê şandibû.

          Erez, tu kuyî? Arakêl ji kenarê Arasanî berbi te tê…

           

 


                    [1] Da (bi rûsî) – erê.

                    [2] Eva cumla han nivîskar bi kurdî nivîsye (nasî ya tercmeçî).

                    [3] Ti derewa dikî, kuro!

HIZRET. SERÊ ÇARA

 

 

HIZRET

                     

                     

SERÊ ÇARA

                     

                                          

          Jêra gotibûn, wekî derheqa her kirineke xweda, hetanî derheqa wê yekêda jî bêje, ku rex kîjan kevirî û tûmîra derbaz bûye, bin kîjan zinarîda razaye, bi kîjan avê ser ç’evê xwe şûştye, rastî çi ruhbera û heywana hatye, çi fikirye, çi bihîstye, şiroveke. Kengê qirar kir here, kengê qirar kir vegere, çi dixwar, çi vedixwar?

          Ewqas pirsa şuxulê Arakêl ne ku hêsa kiribûn, lê dha çetin kiribûn, her tişt fikra wîda levxistibûn, qewmandin tevîhev bûbûn, roj kiribûn terî, ezmanê şevê bi ewra wergirtibûn.

          Şaş mabû li slêstçîê xwe dinihêrî û lap lal bûbû. Lê wana jî kax’ez û qelem danîbûn ber xwe, devê wî dinihêrîn. Çend cara cêriband şiroveke “Şev Erez derbazî wî alî bûm, şev deşta Surmelîêra çûm, merya ez nedîtim, hela sibe safî nebûbû, wexta gihîştime ç’yaê Eledax’ê, nava kevirada min xwe veşatr, şeva mayîn gihîştime welatê me, ç’yaê Npatê…”.

          - Nebû, nebû, — Arşo Samêryan ber gilîê wîda dihat, — usa najo neçe, lo, bi hûrgilî, bi hûrgilî şiroveke, fem nakî?.. Kengê fikra tera derbaz bû, wekî herî wî alî, te kêra xeberda, kê şêwir da te?..

          - Ez xwexwa şêwirîm, min tu gilîk ji merîkî mayîn nepirsye…

          - Nebû, — Samêryan dîsa ber gilîê wîda dihat.

          Herdu slêstçîê mayîn ji Arşo Artêmovîç hîvî kirin îznê bide, wekî kalê usa şiroveke, çawa dikare, ewê binivîsin, paşê wê pirsa bidnê û hertim ha bikin.

          - De pak, Êloyan, şiroveke, çawa teê birê xwe, kurê xwe, qewmê xwera şirovekira.

          Ew gişk bona Arakêl Êloyanê qorixçî çi cefakî mezin bû. Ne dîtibû, ne bîna bû.

          … Arakêl sond dixwe, xweyî îmane, nedifikirî derbazî wî alîbe. Bîra welêt dikir, xweda dikizirî, dişewitî. Herro xewnêda welat didît, guşîna Arasanî dibihîst, lê nedifikirî, wekî here. Telebextra, her sibe destberbangê, gava ç’evê xwe vedikir, hişyar dibû, ç’yaêd welêt ber ç’evê wî bûn. Gêdûk, ew rê dihatne kivşê, wekî ser ç’yaê Eledax’êra berbi welêt dibir. Xew nedikete ç’eva, tabetî nediketê. Wêderê bûye, ç’ya û gelî, deşt û çolêd wêda pêncîsalî çûye-hatye û eva panzdeh sale, wekî destê wî ji welêt hatye birînê. Eva panzdeh sale, wekî mezelê dê-bavê xwe nedîtye, wekî nha perpoza şîn xwe avîtîê, mergîsk ser kevirê buhurî dilîzin, dêra Hovane mezine binatara ç’yaê Npatê nabîne, wekî çendik-çend cara cimet ji xezakirinê xilaz kiribû, ava kanîêd wane sar venaxwe, pêşa ç’yaêd şînda ranazê, havînê xwe ava Arasanîye zelal naxe. Bira Arakêl xêrê nebîne, wekî derewa dike – bîra wan gişka dikir, lê tu wexta fikra wîra derbaz nedibû, wekî mal-halê xwe, jin û zarê xwe bihêle here wî alî. Em çawa bikin, wekî yê mene, lê lepê debe ser wane. Gund xirab kirine, wêran kirine, dêr herimandine, deşt yabanî kirine, rê bi şînayî û sturya hatine girtinê, hetanî nha jî hestûê ermenya bin tevêda mane û nehatine ç’elkirinê. Arakêl here çi bibîne, çi bike? Ne fikra çûyînê hebûye, ne gilî-gotin, ne jî kesekî şêwir daye wî û ew şîret kirye. Êvarekê jî şivdara xwe hilda û çû deştê. Hîveron bû, ber ç’evê Arakêl Masîs dibiriqî, gelîê Gêdûkê vebûbû. Ç’ya nêzîk bûbûn, hatibûn lap ber Arakêl sekinî bûn. Dengê pêlê Erez dibihîst. Ser tûmekî rûnişt, nihêrî, nihêrî, fikirî. Hîvê dinihêrî, dikenya, syarê bûkê distra. Erez hêdîka dikire xuşîn. Dinya ç’evê Arakêlra dikete hundur, dikete nava ruhê wî, deng gişk digihîştine guhê wî. Û nişkêva… Wekî Arakêl bêje, hûn bawer nakin, hûn bêbawerin. Erd û ezman şedebe, nan û şerav, Xwedê şedebe, roja duh û îro, xûna şehîda û bûyîna zarê sava şedebe, Arakêl rast dibêje. Nişkêva ji ezman dengek kete guh: “Rabe, Arakêl, rabe, here welatê xwe”.

          Sizî canê Arakêlra çûn, dest û lingê wî lerizîn, saw kete dilê wî. Hezar û yek şevî derva mabû, lê tu wexta ewqas saw neketibû ser.

          - Netirse, Arakêl… Rabe, derengî nekeve. Şeve kine, rya te dirêje…

          Û dîsa:

          - Arakêl, Arakêl…

          Arşo Samêryan îdî ber xwe neda:

          - Bibihê, tu xewna şiro dikî yanê Hop Yêranêlîyî? Tu qerfê xwe me dikî? Bese evsentya bikî.

          Bengzê Arakêl lap hate guhastinê. Gune-gune qirafetê Samêryanî kinik nihêrî.

          - Ez çaxê bavê terame, tu çira minra dibêjî evsene?

          Arşo Artêmovîç Samêryan hê hêrs ket:

          - Çimkî tu tiştê ç’irtî-pirtî dibêjî. Me tera bi xatir xeberda? Îdî wede tune dirêjkin, çi bûye bêje, yanê na? Yanê na, zanî, ha…

          Û ew nêzîkî Arakêl bû, ku rabû pya, kulma xweye rastê ser wîda hejand. Qorixçîê terikî li wî û cendekê wîyî biç’ûk, ç’evê wîye korevişkî dinihêrî û ditirsya. Ne ku ji wî ditirsya, lê ji xwe ditirsya. Şer zorê tê merya diale, gerekê haj xwe hebî, ji qezyaê dûr herî.

          - Rûnê…

          Samêryan vegeryabû, ser kursîê xwe rûniştibû. Arakêl bi hemdê xwe rûnişt.

          - De, şiroveke, — Samêryan emir kir, — wan fen-fêlêd xwe bihêle, bese. Ezê postê te bigrom, wekî tu dîsa wan oyna bikî…

          Arakêl bê guman, mînanî merîê, ku lap gumana xwe birye û hazire bi xwe ji emir dûrkeve, sar û bi eks vebeşirî.

          - Ez çûm, min welat dît, mezelê bavê xwe paç kir, ava ç’emê Mûradê avîte ser ç’evê xwe, ser şêmîka mala xweye xirabe rûniştim, têr giryam, hizreta xwe hilda û hatim. Nha dixwazin bikujin, dixwazin sax-sax têkin ç’el, ez natirsim… Û tu tiştekî jî wera nabêjim. Hûnê ç’ermê min rakin, çi jê bikin? Ç’ermê min kevn bûye, rizîye, kêrî tiştekî naê. Ez tu tiştekî jî wera nabêjim…

          Ser wan gilya Arşo Samêryan lez ji cîê xwe rabû, gihîşte Arakêl:

          - Dêmek, wî cûreyî, tu naxwazî bêjî, erê, qaçax, — ewî kire qîrîn û kulma xwe ser Arakêlda hejand.

          - Belê, ez nabêjim…

          - Naxwazî? – Arşo Samêryan kire qîrîn û çiqas qewata wî hebû bi kulmê li sifetê Arakêl xist.

          Slêstçîê mayîn ew girtin, bi hêrs, bi ûrisî çend gilî hevra gotin. Arakêl rehet cîê xweda rûniştî bû. Wextê lêdanê jî ewî serê xweyî giran neda alîkî. Her tenê nha rengê wî çûbû û kûraya ç’evê wîda dîsa ew bengzê sar û eks bû.

          Bi ecêbmayî li slêstçîê sereke dinihêrî. Ker’ bû, cîê xweda sekinî bû. Paşê lêvê wî hejyan, usa hêdî xeberda, wekî ancax dihate bihîstinê, û rast li ç’evê Samêryane korevişkî dinihêrî.

          - Eferim! Te sehet xweş! Merîfeteke te mayîn jî heye? Nîşan bide, xercke, em bibînin…

          Kesereke kûr rahişt û bi hemdê xwe pirsî:

          - Tu ermenîyî yanê zivtyê tirkanî?

          - Gelekî xeber nede, yanê na, — Arşo Samêryan bi dengê xweyî zirav kire qîjîn.

          - Yanê na çi? Tê li minxî? Ê, lêxe! Vêderê zaro jî dikare minxe. Qewata te çiye, wekî çi min bike? Tu weke ç’ivîkekêyî. Wekî te têkim nava lepê xwe, ezê te bihincirînim…

          Pencerêra roê dîsa dakuta hundur. Dibe hetanî wê deqê derva ewrayî bû. Nha ezman bûbû sayî. Arakêl pencê roê nihêrî û hêsa bîna xwe kişand. Ji pencerê pirtî ezmanê sayî dihate kivşê, lê Arakêl fikra xweda temamya ezman didît. Fikra xweda usa jî deştêd fire bi tevê tijî didîtin. Çayîrada garan diç’êryan, hîre-hîra hespa bû, gelyada vizîna bê bû, berpala ç’ya pez kito-kito bûbû diç’êrya, şivên bilûrê dixist.

          Lê nha ketye kîderê: xewne yanê rastîye?

          Slêstşya bi hêrs hevra ûrisî xeber didan. Ewî tu tişt fem nedikir. Zûr bûbû, dêrî bûbû, dîna xwe dida pencê roê, ku ser pola dilîstin, emrê derva texmîn dikir, emrê li deşta, ç’ya, vî û wî alî Erez, şimal û cenûba dinya ji hevdu başqekirî. Çi bûbû, çûbû, îdî venegerya, çira ewqasî dikizirî, xweda dişewitî. Nha çi dibe, bira bibe. Paşî mirinê ne çerçere heye, ne jî tirs û saw, lema jî çira xwera guna bikî, tiştê rast derew bêjî, tiştê derew rastî bêjî, her tenê derd ew derde, wekî Aram û Tîgran xayîn hesab nekin…

          Nava van hersê mehada eva cara ewlin nîbû, wekî ewî Aram û Tîgran bîr danîn. Usa bîr danî, çawa bavê ji malê dûrketî ewledê xwe bîr tîne, û qet nedifikirî, wekî kirina wî dikare zyanê bide wan. Ew çi tiştekî xirab dewletêra dike, wekî bîra welatê xwe dike, wekî diçe bibîne?.. Her tenê nha fikirî, wekî ew gişkê bona ewledêd wî xirab bin, wê gelekî xirab bin. Nha, paşî lêdana ewî Arşo Samêryanî. Ê, çi dibe, bira bibe, gur bavê xweyî!..

          Slêstçî rabûne şipya. Yê cahil got, wekî îro slêstîkirinê paşda dêxin, wê sibê bikin. Ew herdu esker hatine hundur, kîjana Arakêl anîbûne vira. Nha hatine paşda bibin.

          Temamya şevê Arakêl xewn didîtin. Vê carê gişk tevayî – cimet, hukumet, peya, ereba, hespa, avtoa – çûne welêt. Traktot hatine. Pey xwe dûkî zirav dihêlin, deşta Elaşgirê radikin, xetê reş li rex dirêjaya kenarê Arasanîê, nêzîkî çîçxana weldigerînin, berêd kîjanaye hûr îdî sor bûne. Besta şînra qûjînya maşînaye, diçin-tên, rê didine hev… Ewî jî şivdara xwe daye ser milê xwe, ji girê Dîtaka wan berjêr dibe, diçe bestê. Kerê pezê qerqaş li berpala ç’îê kito-kito bûye, diç’êre. Beran gişk xemilandine, temezî û rîşî li qoç’ê wanda darda kirine, pişt û netika berana bi rengê sor, kesk, qîç’ik reng kirine. Keç’ika cêr dane ser milê xwe, jorda tên û distirên. Arakêl ji gir pêberjêr dibe, bin pîê wîda gul û kulîlk, jorê ezmanê ç’îkî-sayî. Hewêda teyrede distirên, peya dibin, tên ser milê wî, ser serê wî datînin, dikine ç’ile-vil, ser sûretê wî dilîzin. Û nişkêva eskerêd sîlihkirî wêda tên. Kevotk difirin, dûr dikevin, Arakêl dixwaze xwe piş zinêrda veşêre, lê îdî derenge. Hema ewe, wê gullê berî wîdin, bikujin. Na, ne eskerin. Komsomolin, Aram û Tîgran dane pêşya wan. Şa dibin, bavê xwe hemêz dikin. Distirên, vî alî, wî alî milê bavêye rastê û ç’epê girtine, berbi Dîtakê dibin. Na, ne kurê wîne jî, du eskerin, tiving serra girtine, ew girtine, dibine Dîtakê. Eva jî mala rîspîê gund, merivekî kinik ji wê malê dertê, kulma xwe ser Arakêlda dihejîne. “Ezê postê te bigrom, qaçax, tu kuda direvyayî?” Arşo Samêryane hatye Dîtakê, vêderê jî ew gerekê Arakêl slêstî bike. “Ç’ermê min kevn bûye, rizîye, ç’ermê min çî werane?” – Arakêl dibêje. Samêryan dixwaze li wîxe, ew cahil destê wî digre, nahêle. Û dibêje Arakêl: “Slêstîkirin îro kuta bû…”

          Gava Arakêl ç’evê xwe vekirin, qulka girtyada îdî ronkayî bû. Çiqas jî girtya dixwest pê zanibin, wekî slêstîkirina duh çawa derbaz bû, ewî bi cabêd xweva tu kes neda razîkirinê. “Dipirsin – tu çawa çûyî, çawa hatî? Min jî got ha çûm, ha jî hatim. Çira çûyî? Min bîra welêt kiribû, çûm, min dît, hatim”.

          - Bawer kirin? – jê dipirsin.

          - Gunê wan stûê wan, bawer nakin, bira bawer nekin…

          Arakêl tişt venedişart. Tu tiştekî wîyî dizîkava tunebû, wekî ji dinê veşarta, tenê kêfa wî tunebû bigota, dilê wî nedixwest ç’îrokê bêje.

          Bû ç’irînya derê qulikê.

          - Arakêl Êloyan, derê derva.

          Dîsa ew esker bûn. Dîsa bi wê rê birin. Arakêl pêpelînga hesab dike. Pêncî çar pêpelîng. Dîsa ew otaxe. Cî nîşanî Arakêl didin rûnê. Rûdinê, dîsa papaxê xwe dide ser çoka xweye pînekirî. Nişkêva serkar tê hundur, slêstçyara tevayî Arakêl jî radibe.

          Serkar selamê dide hersêka jî.

          - Rûnên, rûnên!

          Mînanî duh şa nîne. Ew îro usa li Arakêl dinihêre, tê bêjî cara ewline dibîne.

          - Arakêl Êloyan!

          - Belê!

          - Duh te xistine, Êloyan?

          - Belê.

          - Tu nha derheqa meda çi difikirî?

          - Qurba, ezê çi bikim, — Arakêl got û nişkêva hêsir ser pirç’a ser ç’evê wîra hatin, — çi îzna min heye tiştekî bifikirin? Ez merîkî bêhişî nexwendîme. Ez timê kutame û wê heta-hetayê jî bikutin, çimkî ez ji kirina xwe fem nakim, lê kutan û ç’êr nemerivayîye, merîfet nîne…

          Serkar xwe ker kiribû, difikirî.

          - Êloyan, ez hatime tera bêjim, wekî bibaxşînî, gelekî bibaxşînî…

          - Tu çi gunekarî, qurba, tu merivekî mezinî, tu merîkî ax’ayî, kê ji te bixeyîde – bêhişe…

          - Ez ne ax’ame, ez jî kurê merîkî mînanî teme, — serkar got.

          - Tu bi xeysetê xweva ax’ayî, qurba…

          Slêstçî û serkar kenyan.

          - Kê hurmeta te ket, tu îdî wî nabînî. Min çi ji te hîvî kiribû, van hevalara şiroveke. Pak?

          - Ser ç’evê min…

          Serkar çû. Slêstçya îzn dan, wekî Arakêl cix’arê bikişîne. Ewî çend qulap lêdan, dîsa mînanî duh bi eşq, çawa libûjanê Miksê serhatya dînikê Sasûnê û Tlol          [1] Davît digotin, ewî usa destbi serhatya xweye nivcî kir:

          “… Şeve kine, rêye dirêje, rabe, Arakêl, — ewî dengî ji ezman yanê nava ruhê minda bû, got, û ez rabûme şipya…”

          Arakêl rabû û dora xwe nihêrî. Hela nîvê şevê tunebû. Dinya ker’ bû, edilî, tu deng, hisek tunebû. Teê bigota qewateke batinî wî pêşda, berbi kenerê Araks dev dide. Deng emir dikir: “Here, Arakêl, here!” Nêzîkî Araks bû. Tu kesekî ew nedîtibû. Şeve edilî bû. Ser qûma sar rûnişt, li ç’yaê nava dûmana spî nihêrî. Erez distira, bin şewqa hîvêda dibiriqî. “Nha eva ronaya ketye nava ç’emê meyî Arasanî, Mûradê me jî”, — Arakêl duşurmîş bû û fikra xweda ew dinya wî alî – ç’ya, dîsa ew denge, ku nava ruhê wî yanê jî ezmana dihate bihîstinê, kete guhê wî, emir kir rabe û Erez derbazbe. Wî hew zanibû, wekî jorda bi hezara ç’ev mînanî steyrika li wî dinihêrin. Rabû şipya, bi kincava kete nava ç’êm. Ewî zanibû, wekî vî heyamê salê delav kîderêye. Ava sar avîte hetanî qayşa wî, sizîke sar kete dilê wî. Îdî nedibû paşda vegerya. Ewî av qelaşt û gihîşte orta ç’êm. Deqekê sekinî, dora xwe nihêrî. Teê bigota ketye be’ra zîvîn. Dora wî her tişt dibiriqî, wereq dida. Merî gerekê ji nîvê rê venegere. Av qelaşt û guhîşte wî alî, destê xwe avîte şînayê û derkete ser erdê. Şînayî paç kir. Hevekî wêda eskerê tirke sînorxweykir agir dadabûn, dorê rûniştibûn, xeber didan û xwe dixurandin. Arakêl ew dîtin û neditirsya, li wan dinihêrî û difikirî: “Dêmek, ev eskerê hane gurîne nha xweyê welatê mene?..” Şelê xwe êxist, rind guvaşt û xwekir, rabû. Şivdare li dêst, serê ç’yaê ronayî li ber ç’eva, berbi wandera livya. Dîtak û Vank, dûrana Êlaşgirê û ç’yaê Npatê, hûn kune, Arakêl tê cem we ber zyaretê!

          Wî deşta Surmelîê jî nas dikir, her gund û şênlikek, her zevî û bax’ek, tamek û erqek nas dikir. Dinya razayî bû, merî razayî bûn, tenê gur û debeê hişyar bûne. Lê Arakêl ji wan neditirsya, her tenê hetanî bigihîje ç’ya rastî merya neê. Ryara nediçû, rex gundara derbaz dibû, lê ewqasî ji wana dûr, wekî kelb neewtine merîê xerîb. Îsal gîha bol bû, nîvê deşta xike-xalî bû. Arakêl nava gîhêda unda dibû. Carna disekinî, guh dida ser denga. Dinya ker bû, ba jî ketibû. Îdir alîê ç’epê ma, gundê Blûrê alîê rastê. Gundada tu agirek û pêlasûk nedihate kivşê. Yareb, nha kê gundê Blûrêda dimîne, kê ketye mala Torgomya, Ax’acanya… Blûr gundekî mezin bû, merîne baş wêderê diman. Gava ewana Elaşgirê mihacir bûn, hatine vî alî, ermenîê Blûrê malêd mihacirêd xwe nav hevda bela kirin, malê xwe vala kirin, wekî wan xweykin, xêr-bereketa bax’ û baxçê xwe didane ber mihacira, digotin hildin, bixun. Nan, av kirin, ermenîêd bê cî-sitar xweykirin. Û paşê ew jî bûne mihacir, mihacirara tevayî revîn, derbazî vî alî Erez bûn… Hey gidî dinya, ha!.. Û nha Arakêl nava gîhêda rûniştî li gundê Blûrêyî dûtemirîyî razayî dinihêrî. Avayê duqate bi dîwarê gewr dûrva dihatne kivşê, darêd rewaqêd wane mînanî kirdinaka dûrva bin îşiqa hîvêda spî dikirin. Lênihêrî, kire axîn, hemû merîê qenc bîr anî, wekî vî gundîda diman, rehme ruhê meryara xwest, yê saxra jî  saxî-silametî xwest û rya xweda çû. Cara mayîn ber gundê Elîê Qemer sekinî. Bîr anî, wekî wî gundîda navê yekî Xaçatûr bû, xwexwa merîkî xwendî, bejnbilind, ç’evne reşe gir lê, hate pêşya karvanê mihacira û bi ereba nan da gişka. Kete bîra wî, wekî wî çaxî birê Hoxanê Dîtakêyî biç’ûk – Tîgran nexweş ser erebê bû, miribû. Şîn û girî kete nava wan. Û ew merîê qulixê padşêda jî girya û ber dilê Hoxanda hat. Nha gelo ew merîê maqûl li kuye? Gundê Elîê Qemer jî mînanî Blûrê ker bû. Teê bigota hemû gundê li berpêşa ç’ya vala bûn. Tenê car-cara, dûrva dengê kelba dihat. “Arakêl, şeve kine, rya te dirêje”, — dîsa dengê nas hate bihîstinê û Arakêl li ç’ya nihêrî. Rohilatêda steyrika sibê li piş ç’ya derket û nava ç’evê Arakêlda birq veda.

          Vê carê çû, qet bîna xwe nestend. Îdî xwe dabû berpala ç’ya û hildikşya. Welat hişyar dibû. Bû ç’îve-ç’îva ç’ivîka, steyrik li ezmana xeyîrîn. Arakêl ç’evê xwe ji serê ç’ya nedibirî û pêşda dilivya, lê xwe nedida alîê rya Gêdûkê. Sibe safî dibû, Îdir û Blûr dihatine kivşê. Piş xweva zivirî, li bestê nihêrî. Sya Araratê ketibû ser gunda, ji mala dûkî zirav hildikşya ezmîn. Gerekê nesekinya û nenihêrya, dîsa livya, wekî ji cîê merya dûrbe, wekî bigihîje serê ç’ya. Araratê topa roê ser pişta xwe xweyî dikir, nedihîşt, wekî zû hilkişe ezmîn. Nha jî deştêda teve, lê sya ç’yaê mezin ketye ser ç’ya, ku ji rohilatê destpê dibin û digihîjne roavaê.

          Arakêl hey hildikşya. Û ecêbmayî dima, wekî serê van ç’yaê ewqas şîn obe tunene, van pêşê ç’yaye şînda kerîê pêz naç’êrin. Dha rind, ji qezyaê dûre. Gihîşte serê ç’ya. Wêderê teze sekinî, bîna xwe stend û xaç kişand. Xwe ser şivdarêda avît û alîê welêt nihêrî. Nha ku bîr tîne, xwexwa xwezila xwe ç’evê xwe tîne. Gundê Arasanêyî li pêşa ç’îê cîwarbûyî dihate kivşê, deşta Korûnê û Mûsûnêye şîn bin tevêda dibiriqîn, ç’emê biç’ûk, ku nava wêra derbaz dibû, wereq dida. Ç’ya û gelya şîn dikirin, ezman sayî bû, hewa temiz. Vî alî dinihêrî, Erez dihate kivşê, wekî mînanî k’êrê deşt kiribû du cya. Herdu alya jî welat bû, wî alî mezelêd pêşîêd wî û bavê wî bûn, vî alî kurêd wî Aram û Tîgran, kulfeta wî, milet û Ermenîstan bûn. Nha ew orta herduada maye. Evî çi kir, hate ku? Ser vê yekê dilê Arakêl tijî bû. Ser kevirekî rûnişt, şivdar kire orta lingê xwe, herdu desta serê xwe girt û têr girya. “Terî bikeve erdê, ezê şûnda herim”, — ew fikirî û hema wêderê, serê zinar rûniştî xewra çû. Wexta hişyar bû, esr bû. Birçî bû. Dora xwe nihêrî, sipinga navnêrî hebû. Çinî, xwar. Tirşo çinî, kire devê xwe, pêberjêrî wî alî bû, ser gîhê velezya. Dûrva, alîê Masîsêda bû qirç’e-qirç’a gulla û êpêce wext kişand. Saw kete dilê Arakêl. Ew çi qirç’e-qirç’ bû? Sifte fikirî, wekî êlê kurdane, kerîê hev direvînin. Dibe talan birine, xweyî dixwazin bi şer talanê xwe raşda vegerînin. Lê ewqasî dirêj nedikirine şer. Hetanî berêvarê dengê gulla dihat. Nha Arakêl li cenûbê dinihêrî, dilê wî dişewitî, li şmalê dinihêrî ruhê wî agir pê diket. Nha rêêd herdu alya jî dadayî bûn. Tenê bû, kilamek got û dîsa dilê wî tevîhev bû. Hêsa bû û qirar kir: “Ne axir ez hatime, gerekê hetanî kutasîê herim”. Hema çawa terî kete erdê, Arakêl ji ç’ya peyayî rasta û gelya bû. Temamya şevê nava ç’ya û gelîê nasra çû, bin îşiqa hîvêda dûrva li gundê nas nihêrî, kevirêd xaç û dîwarê zyaretêd, ku tenê sekinîbûn, paç kir. Teze sibe safî dibû, gava gelîkî biç’ûkda nişkêva kelbêd dir ji alîê ç’epê û rastê hatnê. Hema wî çaxî jî Arakêl dengê merya bihîst. Arakêl bi şivdarê xwe ji kelba xweyî kir hetanî xweyê wan berda hatin, ku ji sêrî hetanî linga rind sîlihkirî bûn. Sifte ji her alîkî gêlî du merî hatin, paşê ji her alîkî komek bîst-bîstpênc merivê sîlihkirî, şe’r dora kolozê xwe girêda bûn, ebê rîs xwekiribûn, kurdê torine qemere cahile serxwe. Arakêl cîê xweda sekinî, destê xwe hilbirî jor. Hatin nêzîk bûn, her yek ji wana êjdahek.

          - Ti kîyî, kuda diçî?..

          Arakêl xwe şaş kir.

          - Tu kîyî, — kurdekî bi bejn-bal, ç’ev û bijangê gir, bi patrondaşa, simêlê qailme reşe dirêj lê, pirsî, — tu kîyî, tu çawa hatî van ç’ya û kuda diçî?

          - Merîkî belengazim, — Arakêl got, — diçime gundê me, ezî ji Dutax’ême…

          Kurda gundê wanî Dîtakêra Dutax’ digotin.

          - Ji kîjan gundîyî? – kurd bi ecêbmayî jê pirsî.

          - Ji gundê Dutax’ême, olamê mala Qasimê Zîlanîme…

          Ew xebera Arakêl nîvcî ma. Ew kurdê, ku pirs dikir, û yêd mayîn zikê xwe girtin, usa kenyan, wekî ji kenê wan zime-zim kete wan ç’ya û gelya.

          - Ay, merîê derewîn, ay merîê bêabûr!..

          Tûka Arakêl dêvda zya bû.

          - Divêjî, wekî olamê Qasimê Zîlanîê Dutax’êyî?..

          Û dîsa kenyan.

          - Wî bibin bisekitînin, — ewî kurdî emrî ser yê mayîn kir. – Bisekitînin û cendekê wî jî bavêjin ber deba…

          Dakutane ser Arakêl, milê wî girtin û kaş kirin birin kûraya gêlî. Serkar bi çîta komekdarê xwe jorda dinihêrî, wekî wê çawa nenasê xweveşartî bikujin. Nişkêva kire fîtîn. Sekinîn. Serkar ser kevirekî rûnişt, komekdarêd wî dorê.

          - Ewî kûç’kî bînin vira, — ewî emir kir.

          Arakêl paşda anîn.

          - Bêje, tu kîyî, çî te van ç’ya ketye?.. Tu nizanî, teyr bi teyrtya xwe, me’r bi me’rtya xwe van alya kivş nabin… Tirka çiqas pere dane te, wekî bêy van alya û wanra gilya bibî? Bêje hela min tu çetle-çetle nekirîyî, tu kîyî, ji kîderêyî?..

          - Welle, bille, tille, wekî hersê jî navê Xwedêne, ez ji Dutax’ême, — Arakêl cab da.

          Ser vî gilîyî bû şîrqînya qamçîê serkar, serê wî dax’ kir. Teê bigota jorda agir ser Arakêlda barî.

          - Qelpê nepak, alçax, tu navê Xwedê derew sond dixuyî, erê?.. Olamê mala Qasimê Zîlanîye! – paşî lêdanê serkar hêrs got. — Kelbê mînanî te ber derê Qasimê Zîlanî tunebûne…

          Û dîsa hîre-hîra temamya komêye, dikene. Her yekî wan esabek.

          - Tu kîyî, kûç’ko?

          Arakêl qirar kir, çi dixwaze bira bibe, rastîê bêje. Fem kir, wekî ev mala Qasimê Zîlanî nas dikin û hema ji xebera pêşinda derewa wî girtine.

          - Bihêlin, ez bêjim, wê şûnda hûn zanin – dixwazin bikujin, dixwazin pirtî-pirtîkin, — Arakêl hîvî kir. – Ez ermenîme, ji Ermenîstanê hatime, wekî welatê xwe bibînim, rastîê ez ji Dudax’ême. Min gelekî nanê mala Qasimê Zîlanî xwarye. Û eva ezmanê heq şedebe, ez nha diçime Dutax’ê…

          Kurda bi ecêbmayî li Arakêl dinihêrîn. Serkar rabû, kire fîtîn. Herdu alîê gêlîda komêd syara hatine kivşê û baê-bezê hatine cem serkar. Sifte kurdekî porê wî spî, ne ahil, ne jî cahil ji hespê peya bû.

          - Apo, tu evî merivî nas dikî? – serkar pirsî û Arakêl nîşan kirê. — Rind lê binihêre, apo, dibe bê bîra te…

          Kurdê rûspî qemerî bilindî qutam rind li Arakêl nihêrî. Lênihêrî û bi desta ç’evê xwe girt, xwest bîne bîra xwe.

          - Merîf! – Arakêl kelogirî kire gazî. – Wey, ez qurbana teme, Merîf can…

          Merîf ç’evê xwe vekirin.

          - Arakêl?.. Ç’evê min min naxapînin, tu Arakêlî?..

          - Ez Arakêlim, Merîf can…

          Merîf kurê Qasimê gundîê wanî Bêrdakêyî ortê bû, lê serkarê komê, kurê birê wîyî mezin bû, nevîê Qasim, navê wî Nado.

          Merîf xwe avîte pêsîra Arakêl, kêleka xwe ser qeyê da rûniştandinê.

          - De, Arakêl, bêje, bê tu anî, bagerê tu anî? Ev çi ecêbê tu anî van dera? Ev çi ecêbe…

          - Hizretê ez anîm, Merîf can, — Arakêl got, — hizret mînanî agir dilê merya dişewitîne…

          Merîf komêra got, wekî Arakêl kîye. Nado baxşandin xwest, wekî bi qamçî li wî daye. Pêra-pêra melhem danîn ser sifetê Arakêl, ji enya wî hetanî çenê dewsa qamçî werimî bû û şîn bûbû. Teê bigota ji bin erdê dertên, ji her alya merivê tezeye sîlihkirî dihatin, ker’-ker’ nava koma dora Arakêlda rûdniştin. Fem kirin, wekî Arakêl ji rya dûr hatye, nha birçîye, bi emrê Nado ser erdê sifra ç’erm vekirin û penêr, toraq, zex’mê qawirmêye mezin, hêtê berxa ji hevanê xwe derxistin.

          Merîf ji Arakêl pirs-pirsyar dikir, wekî ji malêd ermenyaye nas kî heye, kî tune. Arakêl derheqa emrê xwe, paşî wê yekê, wekî destê wan ji weten bû, çiqasî geryan-çerçirîn, derheqa mirinê û bûyînêda şirovedikir û ji sedî zêdetir kurdê sîlihkirî ker’-ker’ guh didane wî. Hespê gemkirî serê xwe berjêr kiribûn, dora komê sekinî bûn û kelbêd terikîye, ku dora xweyê xweye sîlihkirî ketibûn, wan jî dibihîstin. Wana jî nha bi bengzekî pak li Arakêl dinihêrîn, poşman bûbûn, wekî wextê sifte rastî wî hatine, xwestine wî pirtî-pirtî bikin.

 


                    [1] Tlol – kurîziman.

HIZRET. SERÊ SISYA

 

 

HIZRET

                     

                     

SERÊ SISYA

                     

                                          

          Sedrê serwêrtya Ermenîstanêye dewletêye seyasetîê kabînêta xweda rûniştibû û bêsebir hîvya slêstçya bû. Ewî gerekê hema nha mefaê slêstîkirina Arakêl Êloyane ewlin bi nivîsara dizîva elamî serekê xweyî Pişkavkazê bikira. Ewê yekê sedir û hemû dewsgirtîê wî gelekî ecêbmayî dihîştin, wekî ew merivê, ku hidûdê dewletê teribandye, tevî şerê kurdêd Tûrkîaêye şorişger bûye, çira rezadilya xwe vegerya Ermenîstana Şêwrê. Dixwestin tê derxin, wekî çi fikreke fêlbazîê nava wê kirina wîda heye, wî çi nêt heye xebatçîêd bêqezyabûna dewletê bixalifîne. Jorê melûmetî dabûn, wekî Êloyan pevgirêdana xwe agêntêd cesûsya Anglîaêra girêdaye. Gelo wê li hev bê hûrgilî wan pevgirêdana bidne ferihkirinê, hevalêd Êloyane mayîn jî bibînin? Ne axir merivê, ku tiştê usava mijûl dibe, tenê nîne?

          Slêstçî derengî diketin, çiqas diçû, ewqas tabetî nedikete sedir. Zû-zû li sehetê dinihêrî, cix’are ser cix’arê vêdixist, her yekê tenê qulapek lêdida, digirt davîte kozîdangê. Ewî bêtabet nîbû. Hetanî guhîştina dereca sedrê şêwra cumhuryetêye dewletêye seyasetîê ewî gelek qulixêd hê mezin kiribûn. Ew ne şaşbûn bû, ne jî tevhevbûn, lê bêsebirya sinetçîê pêşekzan bû, pêşekzan, ku hiz dike xebata xwe sehetekê zû û baş kuta bike û hêrs dibe, gava tembeçî wî dilezînin.

          Hertim jî xwestinêd tembeçî li sinetkar xweş naên. Ha bikin, ha bidrûn, ewqasî fire, ewqasî dirêj… Vêderê jî dîsa ew yeke. Texmîn heye, jorda elam dikin wekî cesûsya Anglîaêra girêdayî bûye û emir dikin – hemû hûrgilya bidne ferihkirinê. Pirsa lape mezin jorê safîkirî hesab dibe, şuxulê wan dimîne tenê “hûrgilya” bidne ferihkirinê. Ew Arakêl çiqasî gotî cêribandî û binva bûya, wekî ji vî alî Araks pevgirêdana xwe û cesûsya Anglîaê bikra yek û paşê jî ew bi xwe biçûya cem wan. Ew Arakêlê nexwendîyî qorixçî, kurekî kîjanî firqeçî bû, yê dinê jî uzvê (endamê) komsomola, mekteba firqêda hîn dibû.

          Sedir tu kesekîra nedigot, wekî ser van pirsa şikbere, û bi hewaskarîke mezin hîvya gotinêd ewî gundîê ecêbî ewlinî bû.

          Hersê slêstçî jî papkê kax’eza bin milada hevra hatine hundur. “Vêtêranê” kinikî, jarikî zerîn, vêtêranê şuxulê slêstîkirinê, digotin, wekî hela salêd şerê bajarvanîêda Kavkaza Şmalêda quluxêd usada xebitye û hizdikir xwera bêje “vêtêran”, dabû pêşîê û bi gavêd sivike çapik dihat. Û her cara, gava rastî çetnaya dihat, ji wan wedê derbazbûyî êpîzodek şirovedikir, ya ku îzbat dikir, wekî ew şaş nabe.

          Sedir bi desta nîşan da, wekî rûnên. Hevekî ji îstola sedre nivîsarê wêda rûniştin. Bêy pirskirinê jî dihate kivşê, wekî mefaê slêstîkirina ewlin ew nedane razîkirinê. Lê dîsa sedir emir kir, wekî xeberdin.

          - Guhê min li weye…

          Ewî qotê papîrosê kire ber diranê xwe, cût, û ew nîşana wê yekê bû, ku dixwest rehet bê kivşê.

          “Vêtêran” xeberda:

          - Tu tiştekî xwe mukur naê… Yanê evseneye, yanê jî gelekî fêlbaz û binvane…

          - Bi fikra te – ji wan herdua kîjane?..

          - Bona wê yekê wede bidin. Carekê sala 1919-a Kîslovodskêda mûjîkekî          [1] hevtê salî anîne cem min…

          Sedir ber gilîê wîda hat:

          - Hûn careke mayîn wan serhatya şirovekin. Nha caba pirsa min bidin – Êloyan evseneye yanê fêlbaz?

          - Ez nha nikarim cabê bidim, lê şikberim, wekî fêlbaze, — “vêtêran” cab da. – Ewî mûjîkî jî dixwest mînanî vî bikira, lê hema…

          - Ne min got bese, — sedir hevekî bêtewşe ber gilîê wîda hat. “Vêtêranê” kinikî jarik qincilî ser hev, ç’evê wîye biç’ûk lap korda çûn, unda bûn.

          - Hûnê çi bêjin? Ewî gundî evseneye yanê fêlbaze? – sedir ji yê duda pirsî, wekî çêkîstekî          [2] serxwe, navmilfire, sifetê wî tijî, bengzê wî jî rem dihate kivşê.

          - Bi texmîna min, ew ne evseneye, ne jî fêlbaze.

          - Lê çîye?

          - Merîkî gundîye.

          - Lê bi fikra te? – sedir ji slêstçîê sisya pirsî, ku berç’evk ber ç’eva bûn, bengzê întêlîgênta pê diket, hemdî xwe cîê xweda rûniştibû û temenê xweda ne cahil, ne kal bû.

          - Rastîê gotî, ez hevekî tev-hevim. Ew merivê nexwendî têderxistinoke, bona min…

          - Lê bivê-nevê, çi dibêje, çira çûbû Tûrkîaê, şev hidûd teribandibû?

          “Vêtêran” dîsa kêflû bû:

          - Tiştê usa dibêje, wekî kenê mirîşka kelandî tê.

          Sedir xwe zevt kir, vebeşirî, xwest laqirdya bike:

          - Lê kenê dîkê mînanî te naê?..

          - Lê naê? – bona sedir xweş bê, “vêtêran” bi xwe jî kenya.

          - Çi dibêje, çira revye?

          - Dibê, min bîra wetenê xwe kiribû, çûm, min dît û hatim.

          Sedir bi tel bebeşirî.

          - Merîkî ewqasî aqilbaze, yanê qerfê xwe me dike?

          - Qerfê xwe dike. Ezê hela wî bidme xeberdanê, carekê dênşçîkekî          [3] ofîsêrê          [4] gvardîa spî Vladîkavkazêda anîbûn cem min…

          Sedir vê carê jî nehîşt, wekî ew gilîê xwe kuta bike:

          - Êloyan bînin vira, — emir kir, rabû şipya û kincê xwe rast kirin. Herdu slêstçîê mayîn çilqas kirin, çûne derva, “vêtêran” cîê xweda rûniştî ma. Sedir otaxêda diçû-dihat û wî nedinihêrî, guh nedida wî. Lê ewî şirovedikir, wekî çawa berdestîê zapitê gvardîa spî slêstî kirye, xayîntîke çiqase mezin hatye dîharkirinê, emrê Sêrgo Orconîkîdzê û Sêrgêy Kîrov xilaz kirye.

          Sedrê serwêrta cumhuryetêye dewletêye seyasetîê sekinî û bi teherekî, bi bengzekî sar gelek wext li “vêtêran” nihêrî, hêdîka, bi hemdî xwe gotê:

          - Rastîê! Emrê şorişê wê çawa bibya, wekî tu, Arşo Samêryan, û ez, Haykaz Şavarşyan tunebûna?..

          - Laqirdya dikî? – Arşo Samêryan got. Wekî nha, gava tenê bûn, dikaribû dha aza xeberda, çimkî ew û sedir nasê kevn bûn û emirda jî çaxê hevra bûn. Tenê van axirya ew hevekî qure bûye, gava gihîştye dereca komîsarê cimetîê, bûye byûrokrat.

          - Laqirdya dikî? – ewî pirsa xwe wekiland.

          Sedir dîsa vebeşirî.

          - Rast dibêjim.

          - Van axirya ez nizanim, kîjan gilîê te raste, kîjan laqirdîye…

          - Kî gunekare, ji hev bibijêre, — sedir cab da. – Ez jî dibînim, wekî tu hinek tişta ji hev başqe nakî…

          - Pire… — Samêryan kire qarîn, — tu çi dibêjî,,,

          - Rast dibêjim.

          Ser vî gilîyî slêstçya Arakêl Êloyan anîne hundur. Yekî qutî-qalim, serxwe, çarix lingda û papaxekî kevn li sêrî. Ewî ecêbmayî der-dorê xwe dinihêrî. Ser bengzê wî nedihate kivşê, wekî fêlbaze. Gunekarê dewletê şa bibû. Gava ew ji şêmîkê derbaz bû û hate orta otaxê, kumê xwe derxist û bi temamya cendekê xweyî mînanî hirç’ê ber sedir temene bû. Wê şûnda dîsa dora xwe nihêrî, dît, wekî ew mêrikê wêda rûniştî nase, wîra vebeşirî. Emir kirin, wekî ew jî rûnê. Hilşya ser kursî, papax danî ser çokê xwe.

          - Serkarê lapî mezine, — slêstçîê cahilî serxwe guhê wîda kire piste-pist, bi serê xwe sedir nîşan daê, ku zûr bûbû li Arakêl dinihêrî.

          - Dêmek, Arakêl Êloyan tuyî? – sedir pirsî û bengzê xwe xweş kir.

          Arakêl jî nizanî bona çi şabû, vebeşirî:

          - Belê, dêmek, ezim Arakêl Êloyan.

          - Tu çi merivî?

          - Merîkî rêncberî gundîme, çi merîme…

          - Tu bûyî daşnak yanê hinçakyan?

          - Na, qurba, nebûme. Kurê birê min, Manûk, hinçakyan bû.

          - Ew Manûk kîderê dimîne? Cara kutasîê te ew kengê dîtye?

          - Manûk nha tune. Wextê şerê Npatê Manûk girtin, sultan ew bire Erzurumê, dardakir.

          - Ew kengê bû?

          - Bîstpênc-sî salî pêşda bû. Kilam jî heye.

          - Çi kilam?

          - Derheqa wî şerîda.

          - Tu xeberê kilamê zanî? Hela bêje, em bibihên.

          - Zanim, çira nizanim.

          Û ew kuxya, destê xweyî rastê da ber guhê xwe û bi dengekî ketî destbi kilamê kir:

           

          Sala hezar nesid çara temam bû,

          Komeke hinçaka ji sînor derbaz bû,

          Miqabilî eşîreta celalya top bû…

           

          Sedir û slêstçya ecêbmayî li hev nihêrîn û kenyan.

          - Tenê xebera bêje, tenê xebera, — sedir ew da seknandinê.

          - Xeber tenê naêne gotinê, kilame…

          “Vêtêran” kete ortê:

          - Oro, bibihê, te çi xwe dewsa dûraka          [5] danye?

          Sedir ç’evê xwe wî cinû kir û bi ûrisî gotê:

          - Надо вести себя прилично!          [6]

          Arakêl fem kir, wekî rûê wîda wan qulixçya hevra gilîê sar gotin.

          - Artîstîê dike, hevalê Haykaz Şavarşyan, fêlbazya dike. Ez ne Arşo Samêryanbim, hergê şaş dibim.

          - Çi jî biqewime, tuê dîsa Arşo Samêryan bimînî, — sedir got û vegerya ser Arakêl. – Dêmek, ew sala 1904-a bû.

          Arakêl bi qirafetê xweyî beyanî bi simêl û burîêd xweye ji dûê titûnê zerbûyî, bi destê xweye mezin, pêç’îêd qalim, bi bengzê xweyî gundyayî tirsyayî qet ne mînanî wî gundîê fêlbaz û binva bû, ku Samêryan fikra xweda texmîn dikir. Ew ne jî mînanî wî “merîê ecêb” bû, ku slêstçîê berç’evk ber ç’eva û bi bengzê întêlîgênta xalifandibû. “Dêmek, polkovnîk Laûrênsê ermenî eve?” – sedir fikirî û ser wê himberîkirinê kenya. Laûrêns her cara dilqê xwe neguhast, hey dibû şêxê ereba, hey carna dibû dewrêşê fariza, hey carna cahilê Êvropaêyî esilzade. Gelo Arakêl Êloyanê dilê xweyî sax nha bona merya bixapîne ketye dilqê gundîê ermenya, gelo bengzekî wîyî mayîn, qerafetekî wîyî mayîn, neynesîke wîye mayîn jî heye, kincê cûrekî mayîn jî dikare xweke, dewsa evî papaxê peritî şlyape dayne serê xwe, dewsa van çarixa solêd baş pêke?

          Paşî navbirîke êpêce serkar mînanî nasê berê Arakêlra kenya û jê pirsî:

          - Arakêl Êloyan, tu çend salîyî?

          - Çend salîme?

          - Belê.

          - Şerê Têr-X’ûkasovda, wekî derew neê, min horîk dajot, donzdeh-sêzdeh salî hebûm.

          Serkar fikra xweda tiştek hesab kir.

          - Dêmek, tu nha 65-66 salîyî?

          - Belê.

          - Wêderê, wetenê xweda, te çi dikir?

          - Qorixçî bûm.

          - Paşî mihacirbûnê, vî gundîda?

          - Dîsa qorixçîme.

          - Nha jî?

          - Nha jî hûdame, cem we rûniştîme, vêderême. Nha jî hêsîrê weme…

          Dîsa êpêce wext xwe ker kirin.

          Papaxê Arakêl ji ser çoka kete erdê. Kûz bû, hilda, bi teherekî li sedir nihêrî, hemdî xwe vebeşirî.

          - Arakêl Êloyan, — dîsa sedir destpê kir.

          - Belê, — Arakêl cab da.

          - Ez ji te hîvî dikim, wekî caba hemû pirsê me rast bidî, hergê dixwazî azabî, hergê derheqa kurê xweda difikirî. Ne xwezil bi te, Arakêl Êloyan, wekî bicêribînî bixapînî.

          - Hergê ez derewa bikim, heval can, bira xêrê-waê nebînim, bibim para gura û deva…

          - Ay, em hevra ha jî pevkevin. Tu qayîlî?

          - Qayîlim.

          - De, nha bêje – kê tu şandî Tûrkîaê?.. Ji caba vê pirsê wê bê kivşê, wekî tu merîkî rastgoyî yanê na. Kê tu şandin Tûrkîaê?

          Arakêl serkar nihêrî, fikirî, kesereke kûr rahişt.

          - Kê ez şandim?..

          - Belê…

          - Dilê min… dilê min minra got: here, Arakêl, welatê xwe bibîne, were. Gunekar dilê mine…

          - Apê Arakêl!

          - Ha, qurba!

          - Min nexapîne, apê Arakêl!

          - Hezar şerm min û eslê minra, hergê te dixapînim…

          - Tu çira çûyî Tûrkîaê?

          - Min bîra welêt kiribû.

          - Bona wê yekê diçin?

          - Diçin.

          - Lê yê mayîn çira neçûn, tu çûyî?

          - Dilê min siste… dilê yê mayîn qewîne…

          - Lê tu çira vegeryayî?

          - Miletê min vêderêye, mala min vêderêye. Ermenîstan nha vêderêye…

          - Wekî Ermenîstan vêderêye, çî te wêderê ketibû? – sedir pirsî.

          - Dilê minra bêje, kurba…

          - Merî bi aqilê xwe gerekê şuxul bikin yanê bi dilê xwe?

          - Xwendin û zanîna min tune, dilê min heye, wekî gilî-gotina fem nake… Wekî bîra tiştekî bike, wê dînbe, wekî dînbû, wê zagûna û hidûda bîr bike…

          Sedir her gilîkî wî dibihîst, rind dîna xwe dida her guhastineke ser bengzê wî, hejandinê wî.

          - Gerekê wî hizretê bîr bikin, — ewî bi cûrê şîreta, teê bigota bona cêribandinê, hemdî xwe got.

          - Naê bîrkirinê, — Arakêl bi bawerbûn û pêra-pêra caba wî da.

          - Dibe tu bîr nekî, lê kurê te, silsileta teze wê bîr bike.

          Kesereke kûr hate Arakêl.

          - Bawer nakim. Hizret mînanî antêxê binê xwelya tendûrêye. Te tirê temirye, naê kivşê. Tendûr sar bûye. Lê wexta xwelîê bidî alîkî, antêxê bê kivşê, bişuxule… Antêx natemire, dimîne. Agir heqîye, nemirîye… Hizret jî mînanî agir natemire. Silsileta teze şîne, xange, hetanî şîne, koka wê jî şile, wekî bigihîje, sorbe wê tî bibe. Hizret agire, tîbûne.

          Sedir ber gilîê wîda nehat. Û Arakêl xeber dida. Tu wexta ewî ewqasî xebernedabû.

          Nha ewî kela dilê xweyî bi deha sala tijîbûyî vala dikir. Gava xêlekê ker bûn, Arakêl ji sedir pirsî:

          - Tê bibaxşînî, heval! Tu ji kîderêyî?

          Sedir vebeşirî û teê bigota dibaxşîne: “nha jî ew min slêstî dike…”.

          - Dê-bavê min ji Êrzurumêne.

          - Ay, — Arakêl ecêbmayî ma, — Elaşgira me dikeve nava wilayeta Erzurumê… Tu ji Erzurumêyî? Ez qurbana ava Erzurumêye Bîngolême. Lê tu bîra kanîêd Bîngolê nakî, qurba?..

          Sedir xwe ker kiribû, cix’are dikişand, difikirî. Dihate kivşê, Arakêl hukumî ser wî kiribû.

          - Tu dipirsî, wekî ez çira şûnda vegeryam hatim? – Arakêl gilîê xwe pêşda bir, vê carê hîvya pirsê nema. – Kurdêd nasê min elam kirin, wekî merivê hukumeta Kemal digerin, ku min bigrin. Gotin, Stalîn Kemalra gotye, tê Arakêl bidî, bide, nadî – şerê min tera şere… Min ku ew bes bihîst, min go, çira bona min bibe şer, xûn bê rêtinê, û zû rabûm hatim… Ez gerekê vegeryama, lê gava ew bes bihîst, rojekê zû hatim…

          Arakêl ker bû, çokê xwe qewîn gihande hev.

          Sedir û slêstçya gelek wext hevra ûrisî xeber didan. Arakêl usa bi hewaskarî dibihîst, teê bigota fem dike. Gelekî xeberdan, paşê sedir gotê:

          - Apê Arakêl, ez emrî ser te dikim, wekî te wêderê çi dîtye, bihîstye, rastî kê hatî, derheqa çida te xeberdaye, çûyî kîderê, derheqa gişkada, hemûşkada şiroveke, wekî ev heval binivîsin. Tu qayîlî?..

          Arakêl rabû, bi bejna xweye bêtewşe careke mayîn ber sedir temene bû. Teê bigota, ç’evê wî tije bûbûn, lêvêd wîye reş dilerizîn.

          - Rûnê, rûnê! Dêmek, qayîlî? T’u tiştekî bîrnekî, t’u tiştekî nehêlî. Tu gilî didî?

          - Ez soz jî didim, hizdikî sond jî bixum, qurba…

          - De, nha herin…

          Arakêl jî slêstçyara rabû, teê bigota pêşîêda hîn kirine. Sedir nêzîkî Arakêl bû, destê xwe dirêj kirê, destê wî guvaşt û wî tirê destê kevirî yê merivê kevirî bi destê xwe girtye.

           


                    [1] Mûjîk (bi rûsî) – gundî.

                    [2] Çêkîst (bi rûsî) – xebatçîê Komîtêa Bêqezyabûnê.

                    [3] Dênşçîk – berdestîê zapita.

                    [4] Ofîsêr  – zapit.

                    [5] Dûrak (bi rûsî) – evsene, kêmaqil.

                    [6] — Xwe maqûlî xweyke!

HIZRET. SERÊ DUDA

 

 

HIZRET

                     

                     

SERÊ DUDA

                     

                     
          Paşî vê yekê çend roja şûnda, hela ro derneketibû, ji mehela gundê jêrin bû qîre-qîra Senemê. Cînara, kê kinc xwe xwekirî, kê teze xwekirin, berbi mala Arakêl revîn. Çiqas diçû, Senemê dha zîz dikire qare-qar, dengê wê digihîşte malêd perê gunde lape dûr.

          Ew gundê mezinî li rex Erez temam ser hev, bin hevra çû. Gund-gundîtî, kal, zar, jin, mêr ber derê Arakêl berev bûn. Senemê vê carê dinivat û peyê Arakêl dida, şîna undabûna wî dikir.

          - Ez qurbana ruhê teyî zêryayîbim, Arakêl can!..

          “Can” dirêj dibû, dirêj dibû, dibû gujînya wî, ser banara difirî, mînanî caba nebixêrîê dikete hewşa, zaro ji xewê hişyar dikirin. Û çiqas diçû, ewqas dha gelek cimet ber derê wê malê, ku qezya hatibû sêrî, berev dibû.

          - Çi hate serê te, Arakêl can? Ev çi yek bû te anî serê me, Arakêl?

          Lê rastîê, çi qewimî bû?

          Senemê dinivat û şirovedikir:

          - Êvarê Arakêl tunebû. Min got qey çûye derva bîna wî derê… Şev ez rabûm, min nihêrî, tune… Berbangê nihêrî, tune… Tune, Arakêl tune… Mala me xirab kir, kêranê me şkênand, Arakêl!

          Aram ser dêda hêrs dibû, wekî ker’be, digote cimetê, wekî herin, belabim. Lê ne Senem ker’ dibû, ne jî cimet bela dibû. Lê hela serda dha gelek meriv dihatin, heta ji perê gunde lape dûr jî. Bi emrê Aram çend merî revîn çûn hemû alîê gund, der-dorê wî nihêrîn. Ne axir xeysetê Arakêl bû, wekî şevê jî here deşta. Tu ser-beratê wî nedîtin, vegeryan. Ew lawik jî vegeryan, ku Aram şandibûne gundêd cînar binihêrin, çika bavê wî bîrde neçûbû mala qîza xweye mêrkirî. Kî zane, ketye hişê wî, şivdara xwe hildaye, şev lêdaye, çûye cem qîzê. Wêderê jî nîbû. Qîzê gotibû, wekî eva salek heye, ku bavê wê berbi wan neçûye.

          Ji girî û şînê îdî bîna Senemê diçikya. Aram, xulese, pê anî nîvê cimetê şande deştê, ku pembu berevkin; merîê mezin serê xwe kirin ber xwe, hewşêda man. Aram nha ser koka dara ber dêrî rûniştibû, li ku hertim bavê wî rûdinişt, destê xwe dabû ber cênîkê xwe û difikirî. Rex wî Mûşêx’ê Vankê rûniştibû, ker-ker qelna xwe dikişand.

          Fikra tu kesîra derbaz nedibû, wekî çi wê hatibe serê Arakêl. Texmînkirin ewqasî dûrî hiş û sewda bûn, wekî tu kesî ew bilind nedigotin: dibe şev deba deştêda ew bela-belayî kiribin, dibe kuştibin yanê dibe xwe avîtibe Erez? Lê kîjan gur û keftarî dikaribûn Arakêlê qorixçî bela-belayî bikrana, çira ew gerekê bikuştana, Arakêlê belengaz kêra çi kiribû, Erez jî çawa dikaribû ew bixeniqanda, Erezê, ku van rojêd payîzêda ava wî kêm bûbû, bûbû delav, deng û his jê nedihat.

          - Lê pak, kuda çû, çi hate sêrî? – Mûşêx’ê kal got, dûê titûna “qulîserê” berî nava simêl û bijangê zerbûyî da. – Kuda unda bû? Merî jî undabe, merî ne çope, ne derzîye, têl û bensamîye. Meryê çawa unda bibe?

          Evan gilîê heyfanînêye zelûlî kela Senemê hê rakirin. Pê pêşa dêrê xwe ewê ç’evê xwe girtin, dîsa nivat û şîna bextê Arakêl kir.

          - Bise, inê, bise! – Aram îdî ber xwe neda, hêrs bû. Wî hew zanibû, wekî miqabilî wî xayîntîk teşkîl kirine, ku ev Mûşêx’ê kal, wekî wa bêsûc-bêsûc xeber dide, û dya wî, wekî wa nava gundekîda şînê dike, haj pê hene, ne axir carê mayîn jî bavê wî tu gilîk yekîra nedigot, diçû gundekî mayîn û du-sê roja şûnda vedigerya. Vê carê çira wa destbi şîn û girî bû?

          Çawa caba gotina kur dê dîsa nivat:

          - Îsafa te çawa hiltîne, bêxwedê, we çira bavê xwe ji mal derxist, berî ç’ya û çola da, kurê bêîsaf, ewledê bêxwedê!

          - Sebirke, Senem, sebirke, — Mûşêx’ kete ortê, — ew çi gilîne dibêjî Aram… Aram çi gunekare?..

          Meriv ker-lal bela dibûn û hema ji mala Arakêl dûrdiketin, destpê dikirin xeber didan, texmîn dikirin:

          - Xwe avîtye Erez, çi dixwazin bêjin…

          - Erê, welle, xwe avîtye.

          - Na canim, Arakêl naxeniqe, çûye ç’îê…

          - Ç’elekê, erqekêda razaye, hela hevt ro, hevt şeva jî gere razê.

          - Mînanî Mêlîkê Misrê.

          - Carekê welêtda deştêda xewa wî tê, radizê, hişyar dibe, dibîne nîvê şevêye, ezman tijî sterikin. Dibê, bira sibe safîbe, ezê rabim. Carekê jî hişyar dibe, dinihêre, wekî hela sibe safî nebûye, dîsa radizê. Hevt ro, hevt şeva: rojê radizê, şev hişyar dibe… Dîsa ç’elekêda bin tûmekêda razaye… Hela gerekê şeş ro, şeş şeva jî razê.

          - Çûye alîê Sêvanê bibe gavan yanê jî qorixçî, vêderê şerm dikir, kurê wî sedir bû…

          - Tu çi zanî, kuro?

          - Ez zanim, wekî dibêjim… Vêderê ber xwe diket, bîna wî dima…

          Eva texmîna han, wekî nêzîkî aqila bû, pêra-pêra gundda bela bû, kete dev-dirana, mezin bû. Gava Arakêl gotye, ez çawa bikim, wekî kurê min sedre, kur cîê xweda, ez cîê xweda. “Ez nikarim, — gotye, — bin sya kurê xweda bijîm, ez gerekê gopalê xwe hildim, herim deştê, bibim qorixçî yanê gavan. Vêderê bona hurmeta kurê min xirabe, ezê herim cîkî mayîn, wekî min nas nekin…”

          Û gopalê xwe hildaye, serê xwe hildaye, çûye, hey gidî, Arakêl, hey!..

          Xwexwa serhatya bi fikra xweda hûnayî bawer dikirin, du-sê seheta şûnda îdî zêde dikirin, wekî yekî nêzîkî Êcmîazînê Arakêl dîtye û Arakêl hîvî, reca kirye, wekî gundda tu tiştekî nebêjin. Yekî mayînra jî gotye, wekî diçe Êcmîazînê ber dêrê û wêderê gerekê bibe xulamê katox’îkosê ermenya, her tenê kurê wî pê nehesin, hêrs nekevin.

          Her yekî xwera tiştek serda zêde dikir û bi vî teherî, nava rojekêda ç’îrokeke tame-temame bi şax’ dixuliqî û mezin dibû. Ew ç’îrokê hetanî êvarê dha mezin û zêde bûbûya, wekî nişkêva sînorxweykirêd syarî tijî gund nebûna. Çar esker û du qumandar ber derê şêwra gund peya bûn, gazî Aram û firqeçîêd gunde mayîn kirin.

          Lêgênda hûnayî kete avê. Nha gerekê ya teze pêşda bihata. Û rastîê jî, nîv sehetê şûnda caba nebixêrîêye teze gundda bela bû – Arakêl Erez derbaz bûye, revye çûye welêt.

          Ew îdî ne ç’îrok bû, ne jî lêgênd. Sînorxweykira rêç’a Arakêl dîtibûn. Vî alîê Erez tizbîê dendikê şivtelaye têlê şmakirîra dîtibûn. Ew tizbîê Arakêl bûn, gişka ew nas dikirin.

          Kesek hîvya vê caba nebixêrîê nîbû û ewê gişk dêrî kirin û tirsandin.

          Her kes kete mala xwe, wekî tevî gilî-gotina nebe, kesekîra nebêje, wekî ser çî texmînêye, fikra xelqê nebihê û fikra xwe jî xelqêra nebêje.

          Ew gundê rex kenarê Erez seqirî. Bawer bikî ji hemû gundê “welêt” mihacir vêderê sala hezar nesid hîjde-bîstî berev bûbûn bi wê gumanê, wekî “çûyîna welêt” wê hebe û ewê berî gişka Erez derbazbin, erebê wane dutekere wê berî gişka li ser rêêd nas têkne ç’ire-ç’ir. Rastîê, eva gunda gêjgerînga tereza û zarava bû: her mehelek dinyak bû, wekî gelek sala bengz û rengê xwe xweyî dikir. Nha îdî gişk bûbûne yek, cûrekî. Ew merîê, ku berî hatina vêderê hevdu nas nedikirin, vêderê bûbûn merîê hev, serdewetî û xizm, pismamê hev. Îdî cîê bûyîna xwe bîr kiribûn, navê gundê teze didan, lê gundda dewsa femîla bi navê gundê kevn gazî hevdu dikirin – Vahanê Korûnsê, Arsênê Mûsûnê, Mûşêx’ê Vankê…

          Ahila herro welatê xwe bîr danîn, lê ditirsyan xeberdana, çimkî orta dewletada dostî hebû, kê ku derheqa çûyînê û gumanêda xeberda, didane mehkemê û gunekar dikirin.

          Lê tu were binihêre yekî wê sînora dewleta teribandye, “çûye welêt”…

          - Wey Arakêl, Arakêl! – kala, ku malê xweda derî ser xwe girtibûn, digotin, serê xwe dihejandin û zor didane qelina. – Tu çawa çûyî cem tirkê xûnxur, Arakêlê malxirab!

          Sînorxweykir ji gund dûrketin, Aramê sedir û Senem jî xwera birin. Gundî ji malê xwe derketin, soqaqada berev bûn, ser kêran û darê ber dîwara rûniştin.

          - Arakêlê evsene, te çi kir? – Mûşêx’ê Vankê ber xweda kire mirte-mirt, — dibe rûê teda şikê bibne ser Aramê belengaz…

          - Wê şikê jî bibin ser, ji qulixê jî derxin, — yekî mayîn, ku rex Mûşêx’ê Vankê rûniştibû, got. – A, vêderê gotine, wekî evsenekî kevirek avîte gêlî, hezar aqilbenda nikarbûn derxistana. Navê kurê xweyî wezîr-wekîl xirab kir…

          - Dibe Arakêl çelqyaye, — yekî sisya fikreke ha got.

          Û destbi hucet û qalme-qalmeke teze bû. Geleka bawer dikir, wekî Arakêl çelqyaye. Ne axir bêy wê yekê jî aqil ewqasî jî rind cîê xweda rûneniştibû. Merîê aqil wê rabe û here cem tirka, mal û cîê xwe, jin, zarê xwe bihêle û bibe xayîn?

          Eva yeka Yênokê Ozmê, ku kêleka Mûşêx’ê Vankê, ser qote dar rûniştibû, got…

          Mûşêx’ qelin ji devê xwe derxist û bi ecêbmayî li musuletçîê xwe nihêrî. Ewî xwe zevt kir, bi dengekî hêsayî nerm pirsî:

          - Tu çi zanî çûye cem tirka, Kolot          [1] Yênok, tu çi zanî xayîntî kirye?..

          - Lê çira Erez derbaz bûye, çûye wî alî?..

          - Tu çi zanî derbaz bûye? Wekî derbaz bûbe jî, çî terane?

          Kurê Kolot Yênokê Ozmê, wekî cahilê mayînra tevayî pêşberî kala sekinî bû û guh dida wan, bi fêlbazî vebeşirî û pirsî:

          - Xalê Mûşêx’, wekî, bi fikra te, Arakêl ne xayîne, ne cesûsê tirkane, lê çîye, bolşêvîke?..

          Kalê reng avît:

          - Arakêl yaşê bavê tera bû, lao, — ewî got, — persenga devê xwe zanibe… Ez bavê tera xeber didim, tera xeber nadim, Şîl          [2] Garê.

          Garê ji wan gilya xeyîdî, xwest cabê bide, lê bavê wî rabû, şîrqîn lê anî, sîlek da kurê xweyî bîstpênc salîyî firqeçî, ji orta gund dûrxist.

          Garê tenê carekê piş xweva zivirî û gef li kalê xwarin:

          - Ezê paşê tera xeberdim!

          Herdu kurê Mûşêx’ rabûne ortê. Yê mezin got:

          - Were em nha xeberdin…

          Mûşêx’ ji ser koka darê rabû.

          - Em herne malê, lao, ji şera dûrbin…

          Êvarê eskerê sînorxweykir hatin, Mûşêx’ê Vankê jî ji mal derxistin, birin.

          Ew jî cabeke nebixêrîêye teze bû, wekî qet nedihate bawerkirinê û lema jî dha bi saw bû.

          Rojtira mayîn kurê Mûşêx’ gef li kurê Yênokê Ozmê, Garê, dixwarin, ku jêra digotin Şîl Garê, çimkî ç’evekî wî şaş bû. Bona girtina bavê xwe wana paşî şerê duh Garê gunekar hesab dikirin. Qewm-pismamê Garê jî, wekî gundda hindik nîbûn, pişta wî sekinî bûn. Ewana dilê xweda hela şa bûbûn, wekî ha qewimye, difikirîn, wekî nha, wexta Aram ji sedirtîê derxin, Garê wê bibe sedir, dîwana gundê wê bikeve destê ozmêya û arç’êşya.

          Çend roja ser hev gund wayî netebitî bû. Aram, dya wî û Mûşêx’ê Vankê biribûne Yêrêvanê.

          Kal îdî dernediketne soqaqa, ser kêrana rûnediniştin û berê xwe nedidane tevê. Çend cahilê, ku nêzîkî Aram û Tîgran bûn, mirûzkirî soqaqara diçûn, desta mayîn, hevalê Garê, eşq û şa bûn.

          Merîê sere eva yeka didîtin û fem dikirin, serê xwe dihejandin.

          - Wey, Arakêlê bêhiş, wey! Eva dijminatî û tevrabûna han gişk rûê teda bû, Arakêl!..

          Qewmandin pey hev, nişkêva, yek ji yekê ecêbtir diqewimîn.

          Çend roja şûnda Mûşêx’ê Vankê ji şeher vegerya. Ker-lal soqaqêd gundra derbaz bû, tu yekîra negot selam, sivaxêra te, qet der-dorê xwe jî nenihêrî. Gihîşte mala xwe, çû hundur, qet guh neda şabûna neferê malê, hevtêkê ser hev ji mal derneket. Kê dihate cem û tiştek jê dipirsî, caba wan nedida: tiştekî nizane, tiştekî haj pê tune, bi şuxulê xwe çûbû Yêrêvanê, nha vegeryaye hatye. Gişka jî zanibû, wekî wî cûreyî nîne, lê dengê xwe nedikirin.

          Evê fesalya Mûşêx’ serhatya Arakêl dha dikire tiştekî batinî.

          Şîl Garê, wekî şeleke galîfê xwekiribû, hevalê xwera tevayî temamya rojê ber derê nivîsxana şêwra gund disekinî, digo, xeber dida, dikenya. Kêf nedigihîşte kêfa wî. Qe çi bêjî derheqa Arakêlda nedigotin. Merya nikaribû tê derxista, çika kîjan laqirdîye: digotin, ji Erez derbazbûye, hilkişyaye pêşa Masîsê, tevî koma Cezoê kurdî eyan bûye, gund û şeherê Surmalîê talan dike, kanêd Kox’bêye xuê hildişîne, garana ji Bazîdê dibe Erzurumê, ji Erzurumê dibe Basê, ji Basê dibe Elaşgirê. Xêrnexaza digotin, xeber didan, dikenyan, xêrxaza xwe ker’î dadanîn. Lêgênd dihate hûnandinê, fire dibû, mezin dibû.

          Aram û dya wî jî ji şeher hatin. Melûl bûn. Wana jî mînanî Mûşêx’ caba pirsa yekî nedidan. Aram sê roja nehate nivîsxanê, lê zimanê Senemê dêvda hişk bûbû. Tîgran jî ji Yêrêvanê vegerya gund. Digotin, ew ji mekteba firqê û ji komsomolîê derxistine. Tiştekî laqirdîye – bavê wî ji Ermenîstana Şêwrêye sosîalîstîê revye çûye Romê, wê kurê wî nava komsomolada bihêlin, mekteba firqêda bihêlin? Hela tiştekî ecêb ewe, wekî hetanî nha destê xwe nedane Aram, bilêta firqê û mora şêwra gund hela cêba wîdanin.

          Lê ay qezya hate serê Aram jî. Katibê komîtêa nehîê, sedrê komşuxulkirinê, wekîlê komîtêa qeza Êcmîazînê, çend serkarêd mayîn temamya komîsîakê hate gundê li kenarê Erez. Bû civata firqeçyaye dizîkava. Civatê ji berêvarê hetanî nîvê şevê kişand. Civate derîdadayî bû, lê usa bilind-bilind xeber didan, wekî dengê wan soqaqêda dibihîstin. Xêrxaz û xêrnexaz ber dîwara sekinî bûn, guh didanê. Gişka jî gelekî dixwest zanibin, wekî civatê çi qirarke. “Hergê mirîyî, gor bi gorbî, Arakêl, hergê saxî – pişta te bişkê. Qe na zyan negihîje kurê aqile kemal, yazixa Aram û Tîgran!”

          Destberbangê civat kuta bû, û hela sibe safî nebûbû, lê gund-gundîtî haj qirarê wê hebûn. Aram ji qulixa sedrê şêwra gund û ji firqê derxistibûn. Katibê komnehîê gotibû: “Tu firqeçî bûyî û te dijmin mala xweda xweyî dikir, bavê teyî helal dijminê dîwana şêwrê bû, nha em çawa te cêrgê firqa bolşêvîkada bihêlin?” Digotin, Aram jî bin gilîê wanda nemaye: “Bavê min dijmin nîbû, — gotye, — bavê min gundîkî belengazî amin bûye, lê tenê merîkî nexwendî bûye. Bavê min nerevye Romê, xwe avîtye Erez…”

          Xwe avîtye Erez. Ay tera gilî! Dibe rastîê xwe avîtibe Erez, xeniqîbe. Cîê Ereze gelekî kûr hene, lê payîzê ava wî kêm dibe, zelal dibe.

          Xulese, Aram derxistibûn. Kurê Kolot Yênok – Garê kivş kiribûn sedrê şêwra gund hetanî bijartin dibin…

          Şebeqêra tevayî şabûn kete mala geleka û şîn û girî jî kete mala geleka.

          - Wey, Arakêl, wey, te çawa dinê tevîhev kir!..

          Yê usa digotin gundê xwe “dinya” hesab dikirin. Lê ne wan, ne jî Arakêl, wekî nha eyan nîbû kuye, nizanibû, wekî bajarêd, ku wî gundê kenarê Erez gelekî dûr bûn, merivêd mezin, ku serkarî dewleta dikirin, nha şuxulê gundîê Elaşgirêyî Dîtakê – Arakêlê qorixçîva mijûlin, wî Arakêlî, ku gundîê wan hesab dikirin çawa kêmaqil, qerfê xwe papaxê wîyî kevnî rût û çarixê wî dikirin.

          Moskvaêda nha wezîrê şuxulêd cumhuryeta Tûrkîaêye der, mezinaya wî maqulra beyanneme dihate nivîsarê. Nava beyannemêda gilî-gotinêd undabûna Arakêl dihatne nivîsarê û ji hukumeta Tûrkîaêye cînar hîvî dikirin anegorî filan, bêvan peyman û qayîlbûnêd nivîsarê, ku orta herdu dewletada hene, Arakêl Hakobî Êloyan bigrin û teslîmî hukumeta Tifaqa Cumuryetêd Sovêtîêye Sosîalîstîê bikin bona wî cabdarkin seba wan gunekarîêd wî, ku ber zagûnê kirye. Dîplomatê, ku beyanneme qol kiribû, guman elam dikir, wekî hukumeta Tûrkîaêye dost wê her tiştî bike bona xwestina hukumeta Şêwrê bide razîkirinê, û dinivîsî, wekî gelekî qedrê wezîrê şuxulêd Tûrkîaêyî der digre û hîvya cabêye. Sala 1930, sêntyabr, Moskva.

          Du hevtê derbaz nebûbûn, wezîretya şuxulêd Tûrkîaêye der nava beyannemeda xweye cabdayînêda testîq dikir, wekî beyannema hukumeta Şêwrê stendye, û elam dikir, ku hukumeta cumuryeta Tûrkîaê pêra-pêra mecal qebûl kirin bona ew merîê, ku derheqa wî beyannemêda hatibû nivîsarê, Arakêl Hakobî Êloyan têrîtorîa Tûrkîaêye dewletêda bibînin  û teslîmî hukumeta Şêwrê bikin, lê gera polîsîaê û organêd wezîretya şuxulêd hundure yeko-yeko tu mefyak nedan. Naê kivşê, wekî ev Arakêl Êloyan têrîtorîa Tûrkîaêdane. Nha dîsa nehîêd ser hidûd û cîê mayîn digerin û hergê reç’ bê dîtinê, Arakêlê kurê Hakob Êloyan wê pêra-pêra bê girtinê û wê teslîmî hukumeta Tifaqa Cumuryetêd Sovêtîêye Sosîalîstîê bikin.

          Dîplomatê, ku beyannema Tûrkîaêye cabdayînê qol kiribû, ewî jî bi qedirgirtinêd kûr û rihînî didane kivşê. Sala 1930-î, Anqere.

          Eva caba han tam nehate hesabê, nava kîjanêda şika ne rast hebû derheqa wê yekêda, wekî Arakêl Êloyan hidûdê Tûrkîaê derbaz bûye, beyannemeke teze ji Moskvaê dişînine Anqerê. Derheqa hemû îzbatyada dihate nivîsarê, kîjana bê şik îzbat dikirin, wekî vê sala 1930-î 8-ê sêntyabrê berbangê Arakêlê kurê Akob Êloyan ji filan kenarê ç’emê Erez, li ku av zirave, derbaz bûye wî alî, evan hûrmûrê han hîştine… Derheqa hemû îzbatyada bi hûrgilî dihate nivîsarê û xwestin dihate wekilandinê – Arakêl Êloyan paşda bidin. Û dîsa û dîsa bawerkirinêd qedirgirtina mezinaya wî û yêd mayîn.

          Vê carê caba wezîretya şuxulêd Tûrkîaêye der egle nebû. Ewê îzbatya stendina beyannema şêwrêye duda dida testîqkirinê, elam dikir, wekî hukumeta Tûrkîaêye civata miletîêye mezin mecal efrandine bona ewî Arakêlê kurê Hakob Êloyanê, ku derheqa wîda beyannemêda hatye nivîsarê, bibînin. Gelekî lê geryan û gihîştine hinek açixya. Bi daynêd eseyî hatye îzbatkirinê, wekî eva Arakêl Êloyanê, ku bi nexêrxazî hidûdê Şêwrê-Tûrkîaê teribandye, gava ketye têrîtorîa Tûrkîaê, xwe ta daye, nexwestye teslîmî organêd dewletê bibe, çûye cem şorişgerêd kurde li ç’ya û tevî kirinêd wane eksîhukumetê dibe, kîjan ji alîê împêrîalîstêd Anglîaêda têne xweykirinê. Hukumeta Tûrkîaê şikber nîne, wekî eva Êloyana cesûsya Anglîaêra girêdaye û, dêmek, hesab dibe çawa dijminê herdu welatêd dost. Hukumeta Cumuryeta Tûrkîaê wê hemû mecalê bin qolê xweda bide xebatê, wekî wan komêd kurdaye qaçaxîê bihincirîne û Arakêl Êloyanê, ku gihîştye wan jî, bigre. Derheqa mefaêd kirinêd xweye paşwextîêda hukumeta Cumuryeta Tûrkîaê wê elametîê bide hukumeta Tifaqa şêwrêye dost…

          Û dîsa û dîsa, careke mayîn jî bawerkirinêd qedirgirtina kûr, sondêd dostîê, xwenehêvşandinê û yêd mayîn.

          Wî gundê rex Erezî mezinda qet pirtîkî haj wan beyannema tunebûn, li ku kur û jina Arakêl Êloyan, qewm û pismamêd wî diman. Beyanneme rojnemada nedihatne neşirkirinê, dizîkava dişandin.

          Lê çawa eyane, dinyaêda tu surek namîne.

          Herro besê teze digihîştine gundê rex Araks, yanê hema wî gundîda derheqa Arakêlda gilî derdiketin. Rastîê, ew gihîştye şorişgerêd kurda, wanra tevayî miqabilî hukumeta Tûrkîaê dike şer, wekî xwelîêd ermenya û kurda ji tirka azakin û rex hev Kurdistanê û Ermenîstanê sazkin.

          Arakêlê qorixçî dibû dêmekî seyasetîê, merivekî usa, ku tabetî nedida dewletêd mezin. Lêgênd dikete mala, odada tilol dibû, ji gundekî diçû gundekî din, ji gunda diçû şehera.

          Ew bes Senemê xweş dihatin. Ewê dîsa kincê xweye kevn xwekiribû, qure ji malekê derdiket, diçû ya din, çawa jina haydûkê şehîd. Kurêd Arakêl – Aram û Tîgran – ser van besa ecêbmayî diman, bawer nedikirin, ewqas gilîne nebawerkirinê bûn. Û her dera diwekilandin, wekî ew gilî-gotin gişk derewin, wekî bavê wan Araksda xeniqye. Û dîsa organêd bilinra erze dişandin bona extîyarêd wane firqê bêne seknandinê, îdî nizanibûn, wekî bavê wan heye, dijî û mêrxasê beyannemêd dewletaye.

          Koma Şîl Garê gundda xebateke hêle dikir. Nha eydada Garê derheqa xêr-bereketa şêwrêda xeber dida, kulma xwe dihejand û dikire qare-qar:

          - Emê hemû dijminê sosîalîzmê bihincirînin, berbat bikin…

          Kal bin simêlada dibeşirîn û digotin:

          - Bihincirîne, berbatke, Şîl Garê, emê binihêrin tê bigihîjî kîderê…

          Şev û ro, mala, odada derheqa Arakêlda xeber didan, azayî didane fantazya xwe, yekî bi xweşîê xwe şirovedikir, yekî bi dilêş û kutasîê eciz bûn. Îdî derheqa Arakêlda bîr dikirin, gava ewî dîsa û gişk tevî hev kir. Berfa ewlinra tevayî Arakêl hate gund – dîsa ew şivdara wî dêstda, teê bigota ji kewşena tê, hevt ro, hevt şeva wêderê razaye, rabûye, paşê hatye. Dîsa ew Arakêl bû, dîsa ew papaxê wîyî kevn li sêrî, ew kincê wî bûn, ew çarixê wî bûn. Çawa unda bûbû, usa jî hate dîtinê, lê her tenê teê bigota, bengzê wî qimilî bûbû.

          Hat ser koka dara ber derê mala xwe rûnişt, şivdar danî orta lingê xwe û kîsik derxist “cix’arekê” bipêç’e.

          - Arakêl hatye!..

          - Arakêl hat!..

          - Arakêl!..

          Gimîn, gujîn ji gund hat. Hetanî Senem ji wî perê gund gihîşte mal, hetanî kurê wî ji merkeza nehîê hatin, eskerêd sînorxweykir Garêra tevayî gihîştine mala Arakêl û ew kirine faytona çartekere, birin. Zar û cahil hetanî perê gund pey faytonê direvyan. Wî çaxî sekinîn û paşda zivirîn, wextê eskerê sînorxweykir bi syarî pêşya wan sekinîn û emir kirin, wekî şûnda vegerne gund.

          Dîsa gund tevîhev bû. Geleka ji wan gotina bawer nedikirin.

          - Te bi ç’evê xwe dît? – ji hevdu dipirsîn.

          - Min bi ç’evê xwe dît, ser vî kêranî rûniştibû, titûn dipêç’a…

          - Te jî dît?

          - Min jî dît.

          - Te jî?.. Te jî?..

          - Min jî… min jî… min jî.

          Kê ku nedîtibû, teê bigota temamya dinyakê unda kirye. Ne axir nha ew Arakêlê gundîê wanî qorixçî bûye mêrxasê lêgêndê. Û aha dîsa ew nişkêva hat û mînanî brûskê unda bû.

          Hineka digotin, wekî Arakêl birine cem qumandarê pareskerê sînorxweykira, hinekê mayîn digotin, wekî birine Yêrêvanê, hinek jî bawer bûn, wekî rast birine Moskvaê.

          Sehetekê-duda şûnda têlêgramê bi nivîsara dizîkava ji Yêrêvanê dişandin Tîflîsê – serwêrtya Pişkavkazêye dewletîêye seyasetîê, ji Tîflîsê dişandin Moskvaê – serwêrtya tifaqêye dewletêye seyasetîê, ji Yêrêvanê dişandin Moskvaê – komîsarîata şuxulêd der, ji qumandarya pareskerêd sînorxweykira hin dişandin serwêrtya tifaqêye dewletêye seyasetîê û hin jî komîsarîata şuxulêd der. Û têlêgram gişk derheqa tiştekîda bûn – Arakêl Êloyan ji Tûrkîaê vegeryaye, Arakêl Êloyan hatye dîtinê. Nava hemû têlê têlêgrafîêda navê qorixçîê Dîtakê “Arakêl Êloyan, Arakêl” dikire fîtîn, vizzîn û gujîn…



                    [1] Kolot – kinik.

                    [2] Şîl – şaş.

HIZRET. SERÊ YEKÊ

 

 

HIZRET

           

           

SERÊ YEKÊ

           

                      

          Gund li kenarê Araz bû.

          Baharê, gava ç’em radibû, malda rûniştî teê dengê guşînya pêlêd wîye gur, payîza dereng – xuşînya wane nerm bibihîsta. Sibê zû Masîs û ç’yaêd Berdûx’ê ewqas nêzîk û ferih dihatne kivşê, wekî te hew zanibû destê xwe dirêjkêyî tê berpêşa wan mendikê û kulavoka biçinî. Lê ji gişka zeftir Araksa dê û ç’yaêd Ermenîstanê, ku ewqasî nêzîk û ewqasî dûr bûn, wextê hîveronê havîna dha bedew dihatine kivşê.

          Gundda tu kesekî mînanî Arakêlê qorixçî ew bedewî nedidît û tê dernedixist, raste, merî tunebûn, wekî xwe ji wî aqiltir hesab nekirana û qerfê xwe wî nekirana. Dibe, ew bû menî, wekî Arakêl dinyaêda şeş dehsalî û nîv derbazkiribûn jî, lê dibûrî bû, nava meryada xwe ker dikir û hergê gotineke wî hebûya, yanê heywanetra, yanê jî deştada xeber dida. Fikir û mitalêd xwe, derd û birînêd xwe wanra digot. Û, em çi veşêrin, bona wan gişka jî qerfê xwe Arakêl dikirin, digotin “textekî wî kême”.

          Neheq bûn. Arakêl merîkî kêm nîbû. Xeysetê wî usa bû. Tenêbûnê hiz dikir, çolê û deştada, ji merya dûr wî xweş dihat. Temamya emrê xweda ew qorixçî bûye, zevî û çayîr ji sibê hetanî êvarê ji garana xweyî kirye, şivdare dêstda ji bestekê çûye ya mayîn, ji ger, guhêrekê çûye yeke din. Bin zinarada ser şînkaya nêm velezyaye, hêsa bûye, yanê jî ber ç’êm guhê xwe daye ser denga, zûr bûye, li pêlêd avêye zelal nihêrye. Digotin, wekî bavê wî jî, kalkê wî jî qorixçî bûne. Dêmek, hizkirine tebyetê nava cisnê wanda hebûye û gihîştye Arakêl, ew ji kalkê, ji bavê dihat. Û nha, gava ew îdî, çawa gundda digotin, qorixçî nîbû, berxwe diket, eciz dibû. Û dîsa diçû deştê, bi seheta nava zevya digerya, lêdinihêrî, wekî kîderê zevî çawa şîn bûne, ser tûma rûdinişt, dûr dinihêrî, li Masîsa û ç’yaêd Berdûx’ê dinihêrî. Zûr dibû, nava koma ç’yaêd, ku ji rohilatê digihîştine roavaê, wan gunda digerya, ser kîjanara çendik-çend cara ji “welêt” derbazî vira bûye û ji vêderê vegeryaye welêt. Nha welat dûr bû û destê wî nedigihîştê, lê ber ç’evê wî bû. Te tenê dikaribû wan cîê nas binihêrya. Û Arakêl sibê, êvarê, şev, ro lêdinihêrî.

          Şevê havîna ji dest germê ser banê xanya radizan. Dinya çiqas bedew bû! Pencê hîvê nava pêlêd ç’êmda dipişirîn, mînanî bi hezara pirtîê neynika dibiriqîn û şewqa xwe didane ezmên: Masîs ji linga hetanî sêrî ç’île-qerqaş bûn, gihîştibûne ezmên, nêzîk dibûn, rast wî alî Erez, ber ç’evê Arakêl disekinîn. De hergê xweyî dilî, temûl bike! Merîê mayîn ji xebata rojê westyayî kûr radizan, lê Arakêl nikaribû raza. Dîna xwe dida ç’yaêd, ku nava mija rengê şîrda sovekarî dikirin û yek bi yek rêêd, ku ser wan ç’yara derbaz dibûn, şiverê û pêge bîr danîn. Dilê xweda çend hezar cara bi van rya diçû, wî alî ç’yada pêberjêr dibû. Nava şînayî, çayîr-çîmanê gundêd Korûnê û Mûsûnê, rex gundê berpêşa Arsapê, kenarê ç’emêd zîvînra diçû, ç’yaêd nasra hevraz hildikşya, dadikete nava bestêd nas û digihîşte “welêt”, gundê wan, li ku ji zarotya xwe hetanî revê xweyî-xudanê deşt, zevî û çayîra bûye, li ku dengê wî li ç’ya, gelî-geboza guje-guj bûye, merî û heywan, diz û debe ji wî dengî tirsyane û ji besta revyane ç’ya.

          Fikra wîda nha wêderê deşt bêxweyî bûn, xike-xalî, gelî-gebozada tenê gurê birçî dikirine zûkînî, gund bêxweyî, “xirabe” bûn, gîhê beyanî û gezgezkê avayî veşartibûn. Ç’evkanî miç’iqî bûn, kevza şîn xwe avîtibû kurnê ber wan. Arakêl tenê bi vî cûreyî “welatê” xwe texmîn dikir û dilê wî dişewitî, dikizirî. Û tu kesîra tu gilîk nedigot, qet tu tiştek heta kurêd xwe Aram û Tîgranra jî nedigot.

          Aram sedrê şêwra gund bû, bi şuxulêd mezinva mijûl bû. Tîgran katibê “komsomolêd” gund bû. Rojê eyda cahila meydana gundda derheqa dîwana şêwrêda kêlm digotin, wekî cimet ji xezakirinê û xilayê xilaz kir. Bona hurmeta kura yanê ji tirsa wan nha mînanî berê qerfê xwe Arakêl nedikirin. Rastîê gotî, ewî jî ji kurê xwe şerm dikir, ji ewledê xweye helal ditirsya. Guh nedida şuxulê wan, hucet û qalme-qalma gund, lê dizîkava, dilê xweda kubar dibû, wekî ç’ûk û mezin guhdarya Aram dikin, wekî nava cahilada yê lapî ç’evvekirî, dibêjin, Tîgranê wîye. Ber kura dilê xwe venedikir, xeber nedida, îlahî paşî huceteke salekê, duda pêşda. Du sala pêşda mînanî hercar ber dîwêr, ser koka darê rûniştibû û berê xwe dabû tevê, li ç’ya dinihêrî. Kesereke kûr rahişt û xweber hilda xwera got:

          - Wey, hevalê Stalîn, belkî tu jî ji textê xwe bikevî, te çira welatê me tirkara hîştye?..

          Aram bihîst, ser bavêda hêrs bû, gilîê sert gotinê. Êvarê Tîgran jî hate malê. Herdu bira gihîştin hev, çi bêjî negotine bavê. Dê jî pişta kura digirt, hicûmî ser Arakêl dikir.

          Kurê hêrsbûyî bavêra şirovedikirin, wekî kê wan xebera bibihê, wê wî hesab bike çawa merîkî miqabilî dîwana şêwrê û şikê jî bibin ser kurê wî, wekî ew gotin, rastîê, gotinê dijminin û bavê wan jî evsenetya xwe wan gilya diwekilîne.

          Hucet û şer gihîştin wê derecê, wekî Arakêl bona gunê xweyî kirî poşman bû, kurara got, wekî bibaxşîninê.

          - Ez qurba, merîkî nexwendîme. Bibaxşînin bavê xwe… Ew gotin jî ne gotina xelqê bû, ji dilê min derket… Ez ji dîwana şêwrê gelekî razîme, qurba… Wekî rojekê welatê me jî bidne me, ezê jî xwe binivîsim bibim bolşêvîk. Ez ber we sond dixum, qurba, wekî ezê xwe binivîsim…

          Arakêl fem nekir, wekî ewê gotina wîye bêqelpe “ji dil” jî hêrsa kura rakir.

          - Mêrik, tu dijminê kurê xweyî? – jinê serda girt. — Çira tu ji serê xwe der xeber didî? Rast dibêjin, aqilê te kême…

          Hevtêkê zêdetir kura bavêra xeber nedidan. Derva jî tirê tiştekî xwe unda kiribûn û tirsyayî bûn.

          Û ji wê rojêda Arakêl mala xweda jî dengê xwe nedikir. Mînanî berê kurê xwe şa dibû, wanva kubar dibû, lê ber wan dilê xwe venedikir, ditirsya. Lê hertim dilê wî bi şabûn, bi hizret, eşq û girîva tijî dibû. Carê usa mînanî berê diçû deşta, şînkayî û avêra, ezmên, roê, ç’em û ç’yara xeber dida. Mesele, belç’ikê pêqaska navnêrîye şîn digirte xwe, bi nazikayî dipirsî:

          - Tu çira îsal ewqasî kêmî, qurba?.. Sebir bike, gumana xwe nebire, hilbet, ezmanê gunê xwe te bîne û baranê bide te…

          Yanê rex erqê, ku ji Erez derdiketin, rûdinişt, pêlêd wane zelal dinihêrî û xwera xeber dida.

          - Ez zanim, qurba, hûn ji Bîngolê tên… Hevt xwezila min we, wekî hûn ax û şînkayê welêt paçkirine, gelî û deştê mera derbaz bûne… Hênkayî û baê welêt xwera anîne…

          Û bi kulmê av hildiçinî, eac-eac vedixwar yanê ser ç’evê xwe, ku ber germê dişewitîn, ku ewqasî dûr nihêrîbûn û westyayî bûn, can dikir. Û êvarê dereng vedigerya malê, ser koka dara ber dêrî rûdinişt, titûna “qulîser” dikişand û li steyrka dinihêrî. Dîsa ew steyrik bûn, çi ku ewî cahiltya xweda welêtda dîtibûn: dîsa bi wan rêêd ezman dihejyan. Her tenê wêderê ew steyrk dha geş û nêzîk bûn. Vêderê steyrk dha ji welêt dûr û betreng bûn.

          Gelek wext ezmên dinihêrî, dinihêrî, qelin dikişand û difikirî. Paşê, hergê havîn bûya, hildikşya ser xênî, ser piştê vedlezya û gelek wext wî cûreyî dima. Cara kur paşî nîvê şevê dihatne mal, bilind-bilind xeber didan, hevra diketin hucetê. Dê radibû, tiştek dida wan, tiştek dixwarin, û dihat kêleka wî vedlezya, jêra xeber nedida, tiştek jê nedipirsî, çimkî zanibû Arakêl caba pirsa wê nade. Wî cûreyî destberbangê ç’evê wî diçûne ser hev, wekî sibê zû rabe, ç’êlekê û her pênc peza bibe deştê, ji merya dûrkeve, xwexwa tenêbe, tevî ç’êlekê û pêz, deşt û beyarabe.

          Bi vî teherî roj, hevtê, meh, sal derbaz dibûn. Aram zewicî, bûk anîne malê. Salekê şûnda dengê zara sava ji mala Arakêl hat. Tîgran çû şeher bixûne, deştada maşînêd teze hatine kivşê, gundda avayê teze û mekteb çêkirin. Herroj tiştek dihate guhastinê, tiştê mayîn dihate bîrkirinê. Hetanî jina Arakêl jî – inka Senem bi xwestina Aram û bûkê kincê xweye kevn guhastibûn, kincê teze xwekiribûn, wekî ji şeher jêra anîbûn, serê xwe girênedida, serqot digerya. Lê Arakêl dîsa ew Arakêl bû: simêlê qalime sixe gewr, ku herdu alîada diketne dêv, papaxê kevnî li sêrî, wekî welêtda ewî xwera ji postê berxa yekmehî dirûtibû, liba wê dawşya bû, postê berxa rût dihate kivşê, lingada çarix bûn û şivdara qorixçyaye kevn dêstda bû.

          - Sedrê me, Aram, hela nehatibû dinê, wekî Arakêl ew papax dida serê xwe, ew gopal digirte xwe û dadikete deştê, — kala xweşîê xwe pê dikirin.

          Arakêl ew gilî dibihîstin û qet guh nedidaê.

          - Mêrik, şerme, qe na bona hurmeta kurê xwe, wekî gundda wezîr-wekîlin, usa neke, — Senem serda hêrs dibû, dida bawerkirinê, hîvî dikir.

          Lê Arakêl dîsa ew Arakêl bû, ne tiştek ji hebûn-tunebûnê unda dikir, ne jî nava dinya tezebûyîda tiştekî teze didît. Porê wî gewr bûbûn, teê bigota kozî lê reşandine. Lê sermilê wî qewat bûn, mînanî zinara. Arakêlê qorixçî kal dibû, lê kûz nedibû, kevn dibû, lê nedihate şkênandinê, dişewitî, lê nedibû kozî.

          Zûda gişk hînî gundê xweyî tezeyî rex kenarê Erez bûbûn. Zerdele, şivtele û tirî bêcer dikirin, wekî “welêtda” nedîtibûn, bi ekn û rezêd xweva şa dibûn. Nava xebat û xiyalêd tezeda bîr dikirin, wekî vî gundîda cîwar bûn bona nêzîkî welêt bin, cûrê kincaye berê û zaravê xwe bîr dikirin. Arakêl ev gişk didît, xweda dişewitî, wekî wî cûreyîye, lê şikyatê xwe nedikir, nedigazinî: merîê deşt û beyara çi ji dinê fem dike?

          Tenê carekê ber xwe neda, malda bi eks gote jinê:

          - Senem, tu çira xwe nanivîsî, nabî komsomol?..

          Gilîê wî derheqa kincê jinêye tezeda bûn, derheqa wê yekêda bûn, wekî serqot mal bi mal digere, diçe orta gund, pişta kura û bûkê digre. Senema bed fem kir Arakêl çi dibêje û, çawa hercar, deqa wîda daê:

          - Lê roja te reş bûyî, hey, tê jî bêjî min tiştek ji dinê fem kir, ji dinê bêxeber, Arakêlê feqîrî belengaz! Tu hela qerfê xwe xelqê jî dikî, mala te mêrî!

          Bûk kenya, gilîê xwesîê bi dilê wê bûn. Çawa hertim, vê carê jî Arakêl alt bû. Senemê hela gelekî xeberda.

          - Pak, pak, gamêşê min revî, — Arakêl ber xeberdana wêda hat û şivdara xwe hilda. – Here xwe binivîse, kesek destê te nagre…

          Û derket çû. Li ser martanka ç’îve-ç’îva dûmeqeska bû, serê darê zerdela sor bûbûn, mînanî koç’ikê gulover dişewitîn. Hewa temiz bû, mînanî bîlora şûştîye tenik, ç’ya nêzîkî kenarê Araksê bûbûn. Sekinî, nihêrî, kî zane eva çend hezar care dinihêre.

          - Arakêl, çi dinihêrî, — hevalê wîyî êrê, çaxê wîra, Mûşêx’ gazî kirê. – Tu korbî jî nabînî, çira ç’evê xwe dêşînî?

          Arakêl cîê xweda mix bûbû, sekinî bû û bi beşereke tel li Mûşêx’ dinihêrî, wî merivî, hevalê xweyî çendik-çend sala, ji kîjanî bawer dikir, lê amin bû, ber kîjanî ya dilê xweda venedişart, cem kîjanî, gava herdu tenê bûna, ker’ nedima. Mûşêx’ jî welêtda qorixçî bû, ji gundê cînarê wan bû. Wêderê herro rastî hev dihatin, bokoê cehîye sorkirnî, toraq û penêr hevanê xwe derdixistin, bilindcîkî, serê zinarekî rûdiniştin, dixwarin, besta, ku dûr diçû, dinihêrîn, orta kîjanêra ç’emê Mûradê-Arasanîê ermenya dikişya, lê mesîê zerîn nava pêlêd wîda dişûlikîn… Çendik-çend cara ewî û Mûşêx’ê Vankê deştêda tevayî sifre vekirine, çend cara mesîê zer tevayî qelandine û tev li berpêşa ç’yaê Npatê rûniştine û dûrana – zevîêd genime zerbûyî, çayîr-çîmanê şewqvedayî, ku hetanî payîza dereng şîn diman, rengê welêt, ezmanê şînî kûr nihêrîne.

          - Korbî jî, îdî nabînî, — Mûşêx’ bi dilovanî, bi dilêşî wekiland.

          Arakêl kesereke kûr rahişt:

          - Hî, devê te bişkê, Mûşêx’, wekî careke mayîn gilîê usa nebêjî…

          Û herdu ker-ker ji gund der pêşda çûn. Rex hevra diçûn, fikra xweda hevdura xeber didan, cix’are dikişandin û cî-warê weten bîr danîn.

          Payîz bû, deşt zer bûbûn. Ji gund derketin, ser tûmekî rûniştin, berê xwe dane şenûbê. Û herdua jî wê deqê gundêd xwe didîtin: gundê Vankê li pêşa ç’yaê Npatê, Dîtak li ser ç’yaê himber, ji ku deşta Zîravîê dihate kivşê, ku ji pêşa Npatê destpê dibû, berbi roavaê dirêj dibû, diçû nava xumama şînda unda dibû, ew û ezman digihîştine hev. Danîne bîra xwe, wekî çawa ro derdiket, gava sya ç’yaê Npatê dikete ser çayîr-çîmana û pêlêd Arasanîêye zelal, û gava ro diçû ava, wexta bîn-box’a darêd zerdela bestêd şîn û Arasanî hildidan.

          Hetanî terî kete erdê ser tûm rûniştin, û  tu yekî gilîk negot. Çi ku wana wê bigota, deqê rasthatinêye ewlinda îdî hevra gotibûn. Nêzîkî mala Mûşêx’, gava wê ji hevdu biqetyana, Arakêl ber xweda got:

          - Wey, devê te bişkesta, Mûşêx’…

          Ew cabdayîna xeberdana çend sehetaye pêşdaye kutasîê bû.

          Arakêl wê şevê qet rehet raneza. Ber xewa xeber dida, gilîê usa digotin, wekî nedihatine femkirinê, keserê kûr radihiştin. Carekê jî kire qîrîn, bi dengekî usayî zîz, çawa wan roja, gava didît, wekî garan zevîê genim pêpes dikin û ji dengê wî zinge-zing dikete ç’ya û gelya.

          Senemê mêr hişyar kir:

          - Mêrik, çi te qewimî?..

          Arakêl ç’evê xwe mizdan, ç’ep û rast nihêrî, jinê nihêrî.

          - Te çi xewn dît? – jinê dîsa pirsî.

          - Çûbûme welêt, zevî xirab dikirin, hêrsa min rabû…

          - Lê roja te reş bûyî! – Senem kenya. – Tê ewqasî bêjî “welat, welat”, hetanî dikevî dimrî.

          Cara duda, bi fişke-fişk, bi ere-er, Arakêl hişyar bû berbangê.

          - Mêrik, çi hate serê te?..

          Arakêl hêrs bû:

          - Ya, nahêlin merî xewna jî bibîne?

          Şeva mayîn jî şeveke giran bû.

          Senem îdî ditirsya, ber xwe diket.

          - Arakêl, qurba, çi te qewimî?

          Arakêl kincê xwe xwekirin, şivdar hilda û derket derva, ser koka dara ber dêrî rûnişt. Hetanî wan roja qet rojekê Arakêl nedigazinî, wekî xewa wî naê. Çi qewimî, çi bû?

          Arakêl, ku dilê xwera bariş bûbû, bi dengekî rem, hemdê xwe şirovekir:

          - Dilê min dêşe…Welat gazî min dike…

          Senem tirsya. Arakêl nişkêva dîn nebe û bi hizkirin xwe avîte pêsîra mêr.

          - Rabe, Arakêl, rabe here deştê bigere, bira dil-ruhê te hevekî hêsabin…

          Cara ewlin nîbû, wekî Arakêlê qorixçî şivdar dêstda şevê diçû deştê.

          Hêdî ji ser koka darê rabû. Çû.

          Gava îdî ro bilind bû, paşê vegerya malê.

           

KILAMA AŞIQÊ GURC

 

 

KILAMA  AŞIQÊ  GURC

           

           

           

         ашуг Paşî testîqbûna qeydê sovêtîê Pişkavkazêda, sala 1926-a, sêntyabrê, ez cara ewlin ji Êvropaê vedigeryame weten.

          Maşîna rya hesin bi kufe-kuf û qûjîn Batûm hîşt û kenarêd bera Reşe bedewra dişûlikî û bere-bere dikete nava dilê Gurcistanê.

          Ez ber pencerê rûniştibûm û min bi hewas der-dorê xwe dinihêrî. Her tişt min xweş dihat. Min bi hizret li zincîra ç’yaêd, ku berf li serê wan bû, dinihêrî, dixwest heç’êd ç’ûk û mezin bijmêrim, ku çiqas diçûn dibûne qeretû, nava ezmênda mina dibûn.

          Min dîna xwe dida ç’emêd, ku dibiriqîn û orta darêd hêşînra dikişyan û berbi berê dilezandin.

          Avayêd spîye tezeçêkirî demekê ber ç’evê min disekinîn û pêra-pêra nava wedê derbazbûyîda mina dibûn.

          Min guhê xwe dida qisêd gurcêd rêwîye eşq, sewtê kîjana nêzîkî dilê min bûn. Lê yazix, min fikra wan fem nedikir û min xwe gunekar dikir, wekî zimanê cînarê meyî bi qurna hîn nebûme.

          Ez tenê rûniştibûm û bi fikrê ketibûme nava bîranînêd xweye kevn – ez çiqas gurca nas dikim. Ewana yek bi yek têne ber ç’evê min. Kengê û çi qewlada? Nava fikra minda gelek dem têne ber ç’evê min.

          Kitêbêd, ku min derheqa Gurcistanêda xwendine, ketine bîra min. Min efrandinêd, ku ji lîtêratûra gurca xwendine, anîn bîra xwe – romanê Qazbêkîye, ku bîna ç’ya ji wan tê, Pêgasê Barataşvîlîyî baê brûskê, gazîêd Vaja Pşavêlaye mînanî teyra. Min tirê dîsa dengê kilamêd cimeta gurcaye emirtijî ketine guhê min, gava ezî hela lapî cahil kervanserêd rya Gurcistanêye eskerîêda weke deh roja digeryam, wexta ez ji Vladîkavkazê dihatme Tîflîsê. Û dihatne ber ç’evê min qîzêd wan bestêd romantîke gurc, ku ç’evbelek, bejnbilind bûn, reqasa wan jî mînanî meşa karxezalêye sivik bû.

          Paşî neqeba Sûramê aşiqekî korî gerok kete vagona me, sazê xweyî dirêj stûê xweda darda kiribû, çawa kalanê tîr-kevanê cindîê Rûstavêlî.

          Dilê min zerp lêda, gele-gele wext bû min aşiq nedîtibûn, dengê saz neketibû guhê min.

          Cahilekî destê aşiq girtibû. Pêra-pêra cî dane aşiq, rûnişt, saz ji qalib der anî, sîmê wî şidand û lêda. Bi dil, bi germ û gur’ stra. Min hîvî kir û rêwîkî hevalê min fikra kilama aşiq bi ûrisî minra şirovekir:

          “Ez gelekî bêbextim, wekî nikarim bengzê teyî nûr bibînim, Sakartvêloa          [1] mine dê.

          Dibên, ezmanê te ewqasî şîne, çiqasî golêd ç’yaêd meye bilinde fîrûz.

          Nha payîze, mêşê te zêr xwekirine û hemû şiverê bi gultimê zêr hatine wergirtinê.

          Û karxezalêd te, şiverê wereqzerra çing dikin, Sakartvêloa mine bedew.

          Ez nha dengê dilê teyî şa dibihêm, Sakartvêloa mine şîrin. Ez kenê bextewarya te, kilamêd ewledêd teye eşq dibihêm.

          Lênînê azadar zincîrêd padşê qet-qetî kir, bi kîjana dest û pîê te girêda bûn.

          Nha şîn bûyî û te gulvedaye, Sakartvêloa mine aza, nha baxçê teda tijî eşq û şaîye, nha kûpê te tijî şeravin, şanê te tijî hingivê şîrinin, Sakartvêloa mine bextewar.

          Tu nha bûyî eskerekî cahilî egît, Sakartvêloa mine qedîmî. Tu nha hespê baê-brûskê syarî. Te şûrê brûskê hildaye û nha beyraqa sor bilind kirye.

          Îdî kê dikare nan û azaya te ji te bistîne, Sakartvêloa mine egît”.

          Eva kilama dengbêjê cimetê gelekî min xweş hat. Gava paşî çend sala wê demê bîr tînim, dîsa ew şabûn dikeve dilê min, ku evê kilama dilê cimetêyî bêqelp da min.

           

          s.1937-a,

          Yêrêvan.

 


                  [1] Sakartvêlo (bi gurckî) – Gurcistan.

 

 

LEGLEGÊ HEZNÎ

 

 

LEGLEGÊ  HEZNÎ

           

           

           

 аист2         Ser dara baxçê meye qelemêye bilind, li ku dar ser sê ç’iqla parevebibû, leglegêd nêr û mê hêlîneke mezin û mehkem çêkiribûn. Legleg û cûckêd wan hêsa têda cî dibûn.

          Her bahar, gava qalç’îç’ek derdiketin, ew leglegêd nêr û mê dihatin, per’ê xweye fire ser gund dawdişandin, eşq-eşq dikirne qibe-qib, dihatin ser hêlîna xweye kevn datanîn.

          Hevekî hêsa dibûn, paşê dixebitîn, difirîn, çirpî, telîş, perik didîtin, danîn û hêlîna xwe teze dikirin.

          Wextek derbaz dibû û rojekê jî me didît sê-çar cûcikêd biç’ûk hêlînêda serê xwe dihejandin û bi dengê cahila dikirne qibe-qib.

          Ç’evê me, zara, wan bû, me rind dîna xwe dida her lipitandineke leglega: carna me didît, wekî çawa maka wan, bavê wan ber hevva diçûne deştê, xurek danîn û didane cûcikêd xwe, carna jî me didît, wekî çawa maka wan, bavê wan cicûk didane ser per’ê xwe û hînî firînê dikirin, rast usa, çawa mezinê me em hîn dikirin cîê ç’ême kûrda xwe avêxin.

          Salekê qezyake mezin qewimî. Leglegê bav kêleka hêlînê sekinî bû, dîna xwe dida cûcikêd teze, lê maka wan çûbû cimcimê, wekî yanê tiştekî bixwe, yanê jî cûcikara xurek bîne.

          Ji şeher nêç’îrvan hatibûn. Wan bêîsafa gulle agir kirin û maka belengaz kuştin.

          Ro hate nîvro, mak nehat. Leglegê bav hîvîê ma, lê ew dîsa nehat. Berêvarê firî çû cimcimê, wekî makê bigere.

          Te binihêrya, wekî belengazî çawa per’şkestî xwe avîte ser cendekê leglegê, bi dengekî girî kire qirte-qirt, firî jor, jorda hat, carna bi per’a serê xwe dixist, carna serê xwe erdê hişk dixist… Gava terî kete erdê, ancax xwe gîhande hêlînê, cûcikêd êtîm kirine bin per’ê xwe û xwe ker’ kir.

          Wê şûnda me îdî dengê wî nedibihîst.

          Sibê zû difirî, diçû deştê, kenarê çemê nêzîkî hêlînê, usa dikir, wekî timê ç’evê wî hêlînêbe, xurek berev dikir, danî dida cûcika.

          Gava cûcik fira ketin, bavê tek-tek ew didane ser per’ê xwe û hînî firînê dikir. Cûcik difirîn, diçûne deştê, paşê eşq-eşq vedigeryane hêlîna xwe, dibû ç’ile-vila wan, dora bavê diçûn-dihatin, ew didane şakirinê.

          Payîz hat, û ewana tevayî firîn, çûn.

           

          Bahara mayîn leglegê me tek-tenê vegerya.

          Dîna xwe da hêlînê, paşê çû ser cimcimê danî, wî cî sekinî, li ku jina wî xistibûn. Sekinî, sekinî û dîsa vegerya hat ser hêlîna xwe.

          Û herro diçû wêderê: bi seheta, ser lingekî melûl-melûl disekinî, stûê xwe xar dikir, serê xwe dikire bin per’ê xwe.

          Me gelek cara didît, wekî çawa leglegeke tezeye nenas nêzîkî hêlîna wî dibû, bi qibe-qib jêra xeber dida û nerazî jê dûr diket.

          Carna jî ew leglegê tezehatî dicêribandin ser hêlîna wî, kêleka wî rûnên, nukulê xwe bi nazikayî stûê wî dixistin, nava perkê wî digerandin, lê ewî înkar dikir û zorê ew ji hêlînê dûr dixistin.

          Carekê leglegek rast sê roja ji leglegê me dûr neket. Çiqas leglegê me berî wê dida, ewê zorê dihat xwe davîte bin per’ê leglegê me, lê dilê leglegê me şkestî bû, hizkirineke teze nedixwest.

          Wextê hîverona me timê didît, wekî çawa tek-tenê deştada digere û me qibe-qiba wîye melûl dibihîst.

          Bi vî teherî ew sê yanê çar sala melûl û heznî, tenê û lap bêxweyî ma.

          Bahara dihat, payîza diçû. Payîzekê jî çû, û wexta bahar hat, venegerya. Em hîvîê man, hîvîê man, lê ew nehat û nehat.

          Hêlîna ma, ma, hetanî xweber hilşya.

           

          s.1912-a,

          K.Polîs.