, 'opacity': false, 'speedIn': , 'speedOut': , 'changeSpeed': , 'overlayShow': false, 'overlayOpacity': "", 'overlayColor': "", 'titleShow': false, 'titlePosition': '', 'enableEscapeButton': false, 'showCloseButton': false, 'showNavArrows': false, 'hideOnOverlayClick': false, 'hideOnContentClick': false, 'width': , 'height': , 'transitionIn': "", 'transitionOut': "", 'centerOnScroll': false }); })

rusiya

(function() { if (window.pluso)if (typeof window.pluso.start == "function") return; if (window.ifpluso==undefined) { window.ifpluso = 1; var d = document, s = d.createElement('script'), g = 'getElementsByTagName'; s.type = 'text/javascript'; s.charset='UTF-8'; s.async = true; s.src = ('https:' == window.location.protocol ? 'https' : 'http') + '://share.pluso.ru/pluso-like.js'; var h=d[g]('body')[0]; h.appendChild(s); }})();


amarikesardar

ÊMÎL KROTKÎ “KERÎÊD JI ŞUXULÊ NENIVÎSΔ

 

 

ÊMÎL  KROTKÎ

           

           

           

KERÎÊD JI ŞUXULÊ NENIVÎSÎ

           

           Кроткий

           

          Gava ew ji kûrortê vegerya, qure dibû:

          - Min wê berêda xwe avê dixist, li ku serekê me jî xwe avê dixist.

           

          * * *

           

          Ç’ev neynika ruhin… Lê berç’evk?..

           

          * * *

           

          - Dîrêktor tenê deqekê derketye derva. Sehetekê dinê şûnda zengilxin.

           

          * * *

           

          Radîohildanok me nêzîkî welatêd dûr dike, lê me û cînarêd nêzîk berî hevdide.

           

          * * *

           

          Ji tu kesî nerazîye. Derheqa meryada usa xeber dide, tuê bêjî temamya dinyaê ber wî ser kursîê gunekarîê rûniştye.

           

          * * *

           

          Rêdaktorekî fesale, hetanî cedvela cemkirinê jî bi qeydê dîskûsîaê neşir dike.

           

          * * *

           

          Payîzê dar tezî dibin. Ç’ev nede wan: tuê serma bikî.

           

          * * *

           

          Eger meriv nikare xwe bibîne, îstola adrêsa komekê nade wî.

“ANÊKDOTÊD FARIZΔ

 

 

VÊ KITÊBÊ BIXÛNE

(“ANÊKDOTÊD FARIZΔ

           

           

анекдоты2          Em îro dixwazin derheqa kitêbeke hewaskar – “ANÊKDOTÊD FARIZΔ-da xeberdin. Ew sala 1963-a Moskvaêda bi zimanê ûrisî hatye neşirkirinê. Çawa navê kitêbê bi xwe dibêje, wêda anêkdotêd cimeta fariza hatine cîwarkirinê.

          Anêkdot – efrandineke zargotina cimetêye lakonîke, tûje û kûrfikre.

          Hinek anêkdot hene, wekî emrê wan kine, zû têne bîrkirinê. Eva, berê ewlin, hîmlî rûê wê yekêdane, wekî îdêa, ku anêkdotêda heye, ne ewqas ferz û mezine yanê jî anêkdot alîê bedewetîêda ne ewqasî tame. Lê anêkdot jî hene, wekî bi qurna dijîn, nava cimetêda bela dibin û welat-welat digerin. Hinek ji wan dikevine nava lîtêratûraê û wêderê cîê xwe digrin. Menya vê yekê ewe, wekî îdêa anêkdotê gelekî aktûale, nêzîkî dilê cimetêye û alîê cûrê xweyî bedewetîêda jî tame.

          Piranya anêkdotêd vê berevokê yêd qurnêd ortene.  Dikare biqewime, wekî ji wan anêkdota gelek hela dha kevnin. Lê wana rojêd meda jî kemala xwe unda nekirine, rûê pirsdanîn û îdêa xweye başda ewana bona rojêd me jî dikarin bi tiştekî kêrhatî bin.

          Anêkdotêd vê berevokê ser van para parevedibin: anêkdotê derheqa dewletya û kesîbada, derheqa Xwedê û Xwedênasada, derheqa şêxa, mela û qulixçîêd dînda, derheqa comerda û timada, terbyetdarîêda û gelek-gelek tiştê mayînda. Van anêkdotada zef rind tê kivşê, wekî cimet çawa berbirî wan pirsa dibe.

          Me dixwest bida kivşê, wekî gelek anêkdotêd farizada derheqa Balûlî Zaneda tê gotinê, kîjan ewqasî gelekî nava zargotina cimeta kurdada pêşda tê û  ewqasî ji alîê wêda hatye hizkirinê. Anêkdotêd farizada jî ew dîsa merîkî zaneyî xêrxaze, çawa ew yek nava anêkdotêd kurdadane. Balûlî Zane merivê cimetêye û her dera kara wê xwey dike, pişta wê digre û miftexurêd nepak, ku cimetê dizêrînin, gunekar û rûreş dike.

          Me dikaribû gelek tişt derheqa vê kitêba hewaskarda bigota, lê dha rind dibe, gelî xwendevanêd ezîz, wekî hûn bi xwe wê kitêbê bixûnin.

          Nha em ji wê kitêbê çend anêkdota bi tercma kurdî neşir dikin.

           

          * * *

           

          Mele kete avê û dixeniqî. Çiqas lê dikirne gazî: “Destê xwe bide, em te derxin” – ewî destê xwe nedida û îdî ew bû, ku niqoyî binê avêbe.

          Wî çaxî merîkî aqil hate wira û got:

          - Ha gazî wîkin: “Han destê min bigre”.

          Gava mele careke mayîn jî ser avê ket, usa jî kirin. Ewî pêra-pêra destê wî girt û derkete kener. Merivê aqil ha gote hazira:

          - Tu wexta melera nebêjin “bide”, lê hertim bêjin “han, hilde”. Ne axir mele tu wexta hîn nebûne tiştekî bidin, tenê hînî hildanê bûne.

           

          * * *

           

          Merivekî tima, gava diçû himamê, cem delak sersûrtê xwe kurdikir, hertim kutasya gişka disekinî. Jê pirsîn, çima usa dike. Ewî cab da:

          - Min hesab kirye, wekî bi wî cûreyî nava salêda carekê ezê kêm sersûrtê xwe kurkim, ew jî tiştekî kare.

           

          * * *

           

          Carekê Îskenderra gotin, wekî eskerekî cahil navê xwe guhastye û danye Îskender.

          Padşê gazî esker kir û gotê:

          - Ez ne miqabilî wê yekême, wekî navê te Îskenderbe, lê zanibe, wekî tu gerekê şêrda jî bîr nekî, ku navê te Îskendere.

           

          * * *

           

          Ji şayîrekî pirsîn:

          - Tu çira efrandinêd Saedî didizî?

          - Ne axir Saedî sunî bûye, lê ezî şihîme, îzna min heye.

           

          * * *

           

          Merivek qulixeke bilindda kivş kirin û hevalê wî hat, wekî wî bimbarek bike. Ewî bê etb ji hevalê xwe pirsî:

          - Tu kîyî? Çima hatî?

          Hevalê wî tevîhev bû, lê dîsa cab da:

          - Çima tu min nas nakî? Ne axir ez hevalê teyî berême, ez hatim serîkî bidme te, çimkî min bihîst, wekî tu kor bûyî!

           

          * * *

           

          Ji merivekî zane pirsîn:

          - Tu çira kêm xeber didî, lê gelekî dibihêyî?

          - Çimkî du guh û zimanek dane min,- ewî cab da, — dêmek, gerekê du cara dha gelekî bibihêm, ne ku xeberdim.

           

           

          Anotasîa û tercma anêkdota

          ya Emerîkê Serdare.

          “Rya teze”, 2.04.1964.

 

 

CELAL AL-AHMED “EMIR WA DERBAZ BÛ”

 

 

CELAL  AL-AHMED

 

 

EMIR WA DERBAZ BÛ

 

грузчик2
          Tevê usa diqijiland, teê bigota ji wê mejûê merya dihele.

          Soqaqa rex kenarê ç’êm bere-bere vala dibû. Tu kes nediçû, nedihat. Wî alî mêşê darê xurmayî biç’ûk bû. Xumamê ser wî mêşeyîda girtibû.

          Gemya, ku hevekî ji avayê maksê wêda lengere avîtibûnê, borîê xist. Borya kurt hewa Xorramşahrêye  [1] paşî nîvroye sincirîda nişkêva hate birînê, teê bigota yekî bi meqesê sewta wêye kutasîê birî.

          Gemya mezin bar dikirin. Piştokêş bin xirarê birincda kûz bûbûn. Textekî kêmber danîbûne orta kener û gemîê, piştokêş ser wî texteyîra derbaz dibûn û birinc valayî binê gemîê dikirin. Ewana pênc merî bûn. Xênji wan du merî ser qûç’a barê birinc sekinî bûn û xirar didane pişta hevalêd xwe, lê du merîê dinê jî xirarê, ku anîbûn, binê gemîêda rast dikirin. Zef zû dixebitîn. Bar gelek bûn. Hetanî terî biketa erdê xebat hebû.

          Piştokêşekî mayîn jî hate kivşê. Ew ne cahil bû. Palanekî bi postê qewîn, ku dihat digihîşte hetanî navkêlka wî, li piştê bû, kumekî mezin dabû serê xwe û zûda sûrtê xwe kur nekiribû. Piştokêşê tezehatî hêdî-hêdî nêzîk bû. Ewî destekî xwe kiribû cêba xwe, lê bi destê mayîn tasme avîtibû ser milê xwe. Dihate kivşê, wekî gumana wî ser tiştekî tune.

          Tu kesî negot, wekî ew çira hat komekdarî da wan.

          Wana çend gilî pevguhastin û her tişt hate qirarkirinê.

          Piştokêşê tezehatî tasma xwe avîte erdê. Kumê xwe dha kişande ser ç’evê xwe, palanê xwe rast kir û kûz bû, wekî xirarê birinc piştke. Ç’evê wî diç’ûrisîn. Ew hazir bû barê lapî giran hilde. Wê deqê tenê fikrekê tabetî nedida wî, wekî ewî xebat dest xistye.

          Bar li piştê ew mîna hercar çend gava pêşda çû. Lê hela nîvê beraya soqaqê derbaz nebûbû, gava nişkêva çokê wî lerizîn. Ewî deqîqekê xwe egle kir û dîsa pêşda livya.

          Lingê wî ji yêd mayîn nedihatne cudakirinê. Hetanî nha hela neqewimî bû, wekî derheqa wanda bifikire. Ewana çawa lazime, bi aminayî qulixî wî kiribûn. Ew ling bêy komekdarya qewateke der hertim jî mînanî prûjîna ji erdê hildihatin û dadiketin. Lê nha teê bigota erdêva qimitîne û hela çend mêtra nediçûn, dixwestin dîsa hevekî hêsa bin.

          Sifte xwest qet guh nede wan, lê badilhewa. Lingê wî teslîm nedibûnê. Ewî tamarê xwe werimandin. Dîsa dilerizî. Êmekê wî hew zanibû, wekî nikare bar bigihîne cî, lê hema wê deqê jî ew fikir ji xwe dûrxist. Gerekê bixebite, wekî çokê wî pêşda netewin, lê paşda, şikir Xwedê, nikarin bitewin. Her tenê xirar ji piştê nekeve. Ew giranya wî xirarî çiqase! Piştokêşêd mayîn zef hêsa dibin, bê minet gav didin. Çetin çokê wan bilerizin. Gerekê qewata xwe topî ser hevke, bar nîvê rê nehêle.

          Lê tabetya wî tunebû. Hetanî qîtikê wî jî dilerizîn. Piştokêş ç’evê xwe girt…

          Tê derxist, wekî dikeve û dîsa ç’evê xwe vekir. Hetanî kener hevekî mabû. Lê temamya rê – ji cem bara hetanî gemîê – ancax çil gav hebûya. Ay ew ji nîvê beraya soqaqê derbaz bûye. Maşîne naêne kivşê, ew pake. Ewî cêriband lez gavde, çawa yê mayînin, ku pêşya wî ketibûn. Lê çawa bike, ne axir kambaxa-kambax çokê wî dilerizin.

          Ewî qewata xweye paşin top kir… Çira yê mayîn usa qeşeng-qeşeng, çapik-çapik gav didin, lê lingê wî dilerizin û duta dibin. Ew nava xûdanêda reş bûbû. Serê wî ji êşê bela dibû. Kum mînanî mengena hesinî serê wî diguvaşt. Kirasê wî ji xûdanê şil bûbû û canê wîva zelîqîbû. Ne axir xirarê birinc ewqasî jî neyî girane? Nebî eva du roje, wekî ewî xebat dest nedixist û piştoê usa giran nebirye?

          Bawer bikî yê mayîn îdî şuxulê xwe kuta kirine û wî dinihêrin, pê dikenin.

          Dîsa sê piştokêş hatin, ji wî derbaz bûn, careke mayîn vegeryan. Nha ewî rind texmîn dikir, wekî çawa ew hersê piş wîva sekinîne, wî dikenin. Na, tu wexta ew bar navêje erdê. Hizbikî bimre jî, gerekê bar bigihîne cî. Çira ew ji yê mayîn kêmtire? Bira çiqasî dixwezin bikenin, çî wîrane? Ewê xirar bigihîne cî. Wê usa bike, wekî çokê wî îdî nelerizin.

          Ser pira darîne teng çiqas çû, ewqas çokê wî dha gelekî lerizîn. Ew mabû, wekî xirar biketa erdê, lê ewî pêra gîhand, barê ser pişta xwe rastkir. Dîsa du piştokêş hatin, ji wî derbaz bûn û bi gavêd guman ser textê tengra peyayî jêrê bûn. Texte bin lingê wanda dihejya. Ê, îjar çi heye, ewê jî nha peyabe, tê bêjî tiştekî mezine!..

          Guman kete dilê wî.

          Ewî lingekî xwe danîbû ser texte. Lê nişkêva… Ewî lingê xwe dît. Vê carê ne ku tê derxist, lê dît, wekî ew çawa dilerizin. A eve, wê dutabin û barê bikeve ç’êm. Ew bû rusas sekinî. Çi bike? Ewî culet kir gava duda bavêje. Gerekê îdî bilivya, gava tê derxist, wekî wexta lingê xweyî duda ji erdê bibire, ew û birincê tevayî ç’êmda xirq bin.

          Ewî nizanibû, wekî çiqas wede derbaz bû, ku lingekî wî li ser texte bû, lingê mayîn jî li erdê bû. Tu kesekî jêra gilîk negot. Lê tê derdixist, wekî merivê ser gemîê û erdê hîvîê bûn, ku ewê kengê ser rê xwe bide alîkî. Bi milê potê xwe xûdana enya xwe temiz kir. Serê xwe hilbirî û li mêşê darê xurmayî pêşber nihêrî. Ç’evê wî îdî nediç’ûrisîn… Teê bigota ç’irûsya wan nava mêşê darê xurmayî sixda unda bû.

          Li kener kel û ced dixebitîn. Aha, dîsa du piştokêş qet guh nadne ser der-dorê xwe, nêzîkî pira darîne teng dibin. Ew qewata xweye kutasîê berev dike û dixwaze lez bide pey wan. Bira lingê wî bilerizin, tişt nake, wê ber xwe bide. Û teê bigota ditirsya, ku culetê xwe unda bike, ç’ev li sêrî telale bûne, ew dicêribîne ser pira darîne tengra here. Lê nişkêva kirina wî dikeve bîrê, tê derdixe, wekî çawa textê bin lingê wî jî mînanî çokê wî dilerize.

          Qezya ketina avê îdî tiştekî eseyî bû.

          Texte dha gelekî diheje. Tê bêjî qestîka dixweze ji bin lingê wî bireve. Aha, mirin nêzîk dibe! Bîna wî dimîne. Ew hew zane, wekî ç’evê wîye telalbûyî wê ewe ji cîê xwe derên û birijne avê yanê niqitkê xûdanêye gire, ku ji enya wî dihatin, wê bikevin ser wî textê nepak û pirtî-pirtî bikin. Dîsa ç’evê xwe digre. Teysokeke sore mînanî xûnê wî berjêr dikişîne, lê kes nizane berbi kî alî… Ew bi çetinayîke mezin ç’evê xwe vedike û ancax xwe ser texte digre. Ew pê destê xwe qayîm zikê xwe digre û bi komekdarya qewata xweye kutasîê destpê dike paşda tê. Gavek, duda, sisê û lingê wî têne ser erdê.

          Nha lingê wîra tevayî dilê wî jî dilerize. Gerekê barê birinc paşda bibe. Ew ancax barê xwe digihîne wêderê, kîderê dabûne piştê. Xûdan mînanî avê ji enya wî dikşe û dikeve ser toza serê rê.

          Yek xirarê birinc ji pişta wî datîne. Ew îdî pişta xwe rast nake. Niqitka xûdana enya wîye kutasîêra tevayî tê bêjî qewata wîye kutasîê jî kuta bû…

          Borîya gemîêye zîz dîsa hewa, ku ximximî bû, qul dike. Dibe guje-guja qeyka bi motore, ku ber avayê maksê sekinî bû. Wî alî ç’êm, ser mêşê darê xurma hewa germ, toz û xubar tevayî pêl didin. Û wêderê nava şînkaya mêşeda ç’irûsya ç’evê merya lap unda dibe, ç’evê wî merivî, emir ji kîjanî dûr ketye.

 


                    [1] Xorramşahr – bajarekî Îranêyî cenûb-roavaêye, ç’emê Karûn nava wîra derbaz dibe.

 

 

ÊX’ÎŞÊ HOVHANNÎSYAN «ESKER Û PIŞÎKA Wλ

 

 

ÊX’ÎŞÊ  HOVHANNÎSYAN

 

 

ESKER Û PIŞÎKA WÎ

 

 (Ji deftera qumandare bîranînê,

bi kurtkirinê biç’ûkva)

 
кошка          Zivistana sala 1942-a bû. Ro mînanî kara xezalaye, ku ji nêç’îrvana tirsyayî hey dihate kivşê û hey jî bin ewrê reşe terîda unda dibû. Bagerê dikire vizîn û erd dialast.

          Em çûbûn, wekî eskerêd, ku bona tamkirina pareskera şandibûn, ser polka belakin.

          Bi sirê cahilne usa ber ç’evê mera derbaz dibûn, ku me cara ewlin ew didîtin: dibe ew bona hineka bibûya dîtina kutasîê…

          Qanûna şêr gelekî berke…

          Sirê gihîşte cahilekî, yê ku gelekî sist bû û nava kincê eskerîêda unda bibû. Gişka gunê xwe wî danî. Kurê min kete bîra min… Dilê min şewitî û min jê pirsî:

          - Tu çend salîyî?

          - Nozdeh, hevalê kapîtan, — cahil bi gotina te cab da, teê bigota dixweze min bide femkirinê, wekî emrê wî digihîjê û dikare tevî şêrbe.

          - Lê tu çira ewqasî biç’ûkî? – lêytênant jê pirsî.

          - Wê yekê gerekî ji dê-bavê min bipirsin, — ewî bi laqirdî cab da.

          Cabêd cahila bi cî, laqirdîê wî usa kirin, ku gişka guhdarya xwe da ser wî û me gişka mêla wî kir. Lê em ecêbmayî man, gava bû mewîna pişîkê û me dît, wekî serê pişîkeke soron tûrkê wîyî eskerîêra derketye. Ewê bi ç’evê xweye gewr li me dinihêrî, teê bigota dixweze nîşande, ku ew heye.

          Dewsa mêlgirtinê şik kete dilê me. Lêytênantekî, ku dha xûngerm bû, bi hêrs ji cahil pirsî:

          - Çiye, tu hatî pişîka xweykî yanê şerkî?

          - Ez bona şerkirinê hatime, — cahil fem kir, wekî gilî çiye û zef berk û bi cî cab da.

          - Lê eva pişîka han te çira anye? – min jê pirsî.

          - Hûn rast dibêjin, hevalê kapîtan, lê min kir-nekir, yaxa xwe nikaribû vê pişîkê xilazkira. Gava ez ji mal derketim, min ew kire kox û derî ser dada. Nizanim, çawa derketibû. Nîvê rê gihîşte min. Gunê min jî pê hat û min qirar kir xwera bînim. Fikirîm, dikare biqewime kêrî min bê. Lê hûn zanin, hevalê kapîtan, zef pişîkeke aqile.

          - Tu bi wê yekê îzbat dikî, wekî tu hela biç’ûkî, tenê dikarî pişîkêra bilîzî, — lêytênantê sereke bi hêrs gote wî.

          - Hûn rast nabêjin, ez hatime, wekî şerkim, heyfa bavê xwe ji dijmin hildim û ne ku serê xwe xweykim… Dibe pişîk jî komekê bide min…

          Gişk kenyan: “Xwera hevalê şervanîê dîtye”.

          - Wê pişîkê bibin, — min emrî ser sêrjant kir. Sêrjant nêzîk bû, ku pişîkê hilde, lê cahil hîvî kir:

          - Hevalê kapîtan, ez hîvî dikim ewê cem min bihêlin, ew gelekî aqile, dixwazin, ez merîfeta wê nîşandim?

          - Pak, merîfeta pişîka xwe nîşande.

          - Keremkin, — û gote pişîkê: — Maşa, erza xwe bide kapîtan û hîvîke, wekî ew îznê bide, ku em tevayî herne şêr.

          Pişîkê ji tûrkê wîyî eskerîê banzda, derket, kax’ezek kiribû nav pepê xweyî rastê, nêzîkî min bû, temene bû û kax’ez dirêjî min kir. Min kax’eza qerç’imandî hilda, vekir û bi dengekî bilind xwend:

          “Ez hîvî dikim îznê bidne min, wekî xweyê xwera tevayî tevî hincirandina eskerê faşîstê gêrmanbim. Ez gilî didim bi helalî qulixkim û hemû emra biqedînim”.

          Gede pêşîê erze nivîsîbû û dabû pişîkê, ewî zef rind zanibû, wekî rûê pişîkêda wê rokê ecizayê bidne wî.

          Erza pişîkê gişk dane kenandinê. Hazir dha gelekî kenyan, gava pişîkê destpê kir reqisî.

          Ewana xwera ha şa dibûn, lê ez ketibûm nava fikara:

          “Gelo gedeyî dilê xweyî sax’e? Merî gotinêd wî bawer bike, yanê ew tiştekî qestbendeye?.. Zarotya min, cenû û kelbê me ketne bîra min, kîjan ewqasî hînî min bibûn. Çend qewmandinê ji kitêba, ku derheqa dostya merya û heywanetda bûn, ketne bîra min, lê ezî şikber bûm…”

          Min li zilam nihêrî û xweber ji xwe pirsî: “Çi bikim?.. Pişîkê bihêlim destê zilam ji pismama wî nekim, yanê bona paşê qezya pêşda neê, wê pişîka aqil hildim, ya ku dikaribû wextê seheta rehetîê temamya alaîkê bida şakirinê”.

          Bona ez şikber nebim, min ji cahil pirsî:

          - Eva gelek wexte, wekî ew pişîka cem teye?

          - Gelek wexte. Ezî hela koma hevtada bûm. Rojekê jî, gava ez ji mektebê vegeryame malê, min dît, wekî wê ç’êjikeke pişîkaye biç’ûk ketye nava berfê û mewîna wêye. Min hilda, bire malê. Dya min digot, bigre, bavê derva, lê bavê min îzn da, wekî xweykim.

          - Pişîka te îdî çi dikare bike?

          - Dikare rola nemebir biqedîne, nêç’îrvanîê bike, hûrmûrê biç’ûk bibe-bîne û tiştêd mayîn.

          - Pak xweyke, dibe rojekê kêrî te bê.

          - Ez zef razîme, hevalê kapîtan, — zilam şa bû…

          Derheqa pişîka eskerda zef zû hate bîrkirinê. Deşta şêrda çetin merî tiştê usa bîr bîne, zulm û nepakî ewqas gelekin, wekî merî gelek tiştî bîr dike.

          Meh ji wê rojê derbaz bûbûn, gava ez rastî Borîs hatibûm û jê dûr ketibûm. Havîna germ zû hatibû dewsa zivistanê girtibû. Eskerê me derbazî hicûmkirinê bibûn. Dijmin paşda vedikişya.

          Qumandarîê ez guhastibûm rojnema pêşanîê û vêderê dixebitîm çawa miqaledar. Ez çûbûm, wekî hospîtalêd deştê binihêrim, gava min ew pişîk dît… Pêşîê min bawer nekir…

          Borîs xeder birîndar bû, nehiş nava cîda bû, lê pişîk fêza serê wî telya bû û zûr bûbû li xweyê xwe dinihêrî, wekî tu kes nêzîkî wî nebe.

          - Ev çi pişîke? – ez sekinîm û min ji doxtir pirsî.

          Doxtir fikra pirsa min fem nekir, çawa esker qibrax sekinî û xwest xwe efûke:

          - Ew pişîkeke sade nîne, xweyê xwera tevayî rêke çetin derbaz bûye. Lema jî gerekê wana ji hevdu neqetînin û me îzn daye, wekî xweyê xwera tevayî palatêda bimîne. Ew xwestina xweyê wêye. Miqatî xwebin, ew nahêle, wekî merîê nenas nêzîkî kerevata xweyê wê bin, dikare zyanê bide we. Belê, derheqa wê pişîkda ç’îroka dibêjin.

          - Çi dibêjin?

          - Dibêjin, wekî xweyê xwera tevayî çûye razvêdkaê, neme birine-anîne.

          - Borîs Mîxaylov, — doxtir gotina xwe pêşda bir, — razvedçîke, bona qulixkirina xweye eskerîê bi çend ordênava hatye rewakirinê.

          - Lê pişîk? – min bi ken jê pirsî.

          - Pişîkê jî mêdal stendye, we dixwest bidîta?

          - Tiştekî hewaskare!

          Doxtir gazî xûşka nobedar kir û gotê, wekî mêdala pişîkê bîne. Xêlekê şûnda ew anîn û teslîmî min kirin. Min rind li mêdalê nihêrî, ew ji zîv bû û xebata desta bû. Ser alîkî mêdalê hejmara paresker û sala çêkirina mêdalê nivîsîbûn, lê ser alîê mayîn nivîsîbûn: “Maşa pişîkeke mêrxase”. Çawa dihate kivşê, mêdal alaîêda çêkiribûn.

          Paşê ez pê hesyam, wekî navê Borîs pêşda kişandine, ku navê mêrxasîê bidnê. Lê derheqa pişîkêda gotin, wekî wextê qedandina spartina şervanîê du cara birîndar bûye, lê spartin rast qedandye. Dibêjin, wekî pişîkê nîbûya, xweyê wê zûda miribû. Gava xweyê wê birîndar bûye, ewê ewqasî birînêd wî alastye, wekî devê birînê hatye girtinê û xûn nekişyaye.

          Halê Borîs gelekî giran bû û merya nikaribû wîra xeberda.

          Min neme qumandarê pareskerê Borîsra şand û hîvî kir derheqa Borîsda minra bi hûrgilî binivîsin. Lê tu besek ser minda nehat.

          Çend roja şûnda min pakêteke resmî stend. Nema doxtir bû, ya ku ez bê guhastin nha didime neşirkirinê.

           

          “Hevalê mayorê hurmetlî!

          Çend roja pey çûyîna wera halê Borîs lap xirab bû. Doxtira temama digotin, wekî pişîkê wî jerdedayî kirye. Me Borîs opêrasîa kir û eyan bû, wekî tu gunê pişîkê tune. Gulla dijmin zyan gihandibû mejûê Borîs û qewata me der bû, ku wî xilaz bikin…

          Çi ku dimîne derheqa pişîka wîda, gelekî çetine merî wan hemû tişta binivîse, çi ku ewê heywanê tê derdixist û bona xweyê xwe dikir.

          Lê ew, çi ku ezê binivîsim, derheqa wan hemû tiştane, çi ku min dîtye. Ez bawerim, wekî hûn bawer nakin, çawa min jî pêşîê bawer nedikir.

          Ewê heywana aqil du roja pêşda îdî tê derdixist, wekî xweyê wê wê bimre. Lema jî tiştek nedixwar. Me dikir-nedikir ewê tiştek nedixwar. Ç’evê pişîkêda hêsira xanêkirin. Ewê hertim destê xweyê xwe, sûretê wî dialastin, teê bigota dixwaze wîya ser hişê wîda bîne, xweyê xwe bide sax’kirinê û gava didît, wekî badilhewane, dora kerevata wî diçû, dihat û bi dengekî sist dikire mewîn.

          Paşî mirina xweyê wê ew pey tabûtê çû hetanî ser mezel, paşê vegerya û hetanî êvarê dereng hewşêda dikire mewîn û digerya…

          Êvarê dengê pişîkê nehat û sibê ew nehate kivşê. Tenê du roja şûnda sanîtara pişîk dîtin – ew ser mezelê xweyê xwe ketibû, gever bibû.

          Bawer bikin, hevtêkê tabetya min ji destê vê yekê tunebû.

          Ay ew hemû tişt, çi ku min karibû nema xweda derheqa Borîs û pişîka wîda şirovekim.

          Bi silavêd şervanîê,

          doxtir Nêskînov, 28/12-1943-ê salê”.

           

          Hemû cêribandinêd min, ku bi hûrgilî derheqa efatîêd Borîsda pê bihesim, badilhewa çûn, rast usa, çawa gelek tiştêd mêrxasîê bê deng û his dimînin.
 

AX’ASÎ HAMBARZÛMYAN «NEXŞ Û NÎGARÊD HÛR»

 

 

AX’ASΠ HAMBARZÛMYAN

 

 

NEXŞ Û NÎGARÊD HÛR

 

 

HÎVÎÊME

           

 Qîza partîzane şehîdra

           

           

          Îşev jî ezê bi bîranîna ç’evêd teye reş bijîm.

          Her êvara, gava terî erd hildiçine, û her tişt diseqire mînanî sewta bilûrêye xweş, ez dilivim, wekî bêm pêşya te.

          Steyrik guhê hevda dikine piste-pist, ez rê bi rê digerim bona rastî te bêm, lê tu naêyî kivşê.

          Hemû qîzêd, ku rastî min tên, bengzê te li wan dikeve – dicêribînin min bixapînin…

          Şevereşêda hetanî sibe li min safî dibe, ç’evê teye reş digerim.

          Her şev tu têyî bîra min û li te digerim, her sibe dildînîê didî ber dilê min, wekî vê şevê jî bi hizret hîvya hatina te bim.

           

           

Ç’EV

           

           

          Xort destê xwe li porê dilketya xwe digerand, hêdî-hêdî kilameke cimetêye evîntîê pê danî: “Ezîza min, ezê bi mûkî porê serê te kopê ç’evê xwe bidrûm, wekî qîzeke mayîn nenihêrim…”

          - Na, na, na, — keç’ikê bi kela dilê bengî got û hîvî kir:

          - Ez dixwezim, wekî ç’evê te hemû qîza bibînin û zanibin, ku tenê ji min hiz dikî…

           

           

Ç’EVÊ  DYA  MIN

           

           

          Ç’ûktya xweda min tim li ç’evê dya xwe dinihêrî.

          Eşq û şabûn dikete dilê min, gava ç’evê dya minda eşq hebû.

          Min bi hezar awazî, bi hezar tewazî xwezîya xwe danî, gava ç’evê dya min zelal û ziha bûn.

          Derd û kula mînanî dijminê decal kela ruhê min kajî-vajî dikirin, gava ç’evê dya min melûl û zelûl bûn.

          Dinya ber ç’evê min dibû doje, teê bigota yek bi şîşa sorkirî kopê ç’evê min dax’dike, gava ji ç’evê dya min hêsir dibarîn.

           

           

SÎANET  TERA

           

           

          O, dijmin, te rojekê xwest, wekî ez tera bêjim: “Syanet tera!..”

          Wî çaxî ezî hela biç’ûk bûm, teze pya diçûm. Û te li min xist, wekî ez zimanpenya bikim, tera bêjim: “Syanet tera!”

          Lê hetanî birînê min kew girtin, min xweber xwera digot: “Ewî çira li min xist?” Kê dihat, diçû, gunê xwe li min danî û digot: “Merivê neqenc belengaza dikutin…”

          O, dijmin, ji wê rojêda te ez hînî sura hizkirina emre mezin kirim.

          Ez gihîştim, mezin bûm.

          Lê rojekê tu dîsa hatî min bikutî, şuxulê xweyî reşî nîvcî bînî sêrî. Vê carê te dît, wekî mêrekî ser xwe ber te sekinye û emrê xwe xwey dike. 

          Û dewsa lêdanê tu hatî kutanê…

          Tu alt bûbûy û erdê dipirpitî, lê min destê xwe avîte te, tu rakirî.

          Te bi ç’evê dijmina li min nihêrî. Lê dît, wekî ç’evî mine zelalda baxşandin heye, te qayîm destê min guvaşt û gote min:

          - Sîanet tera!

           

           

SIFTE  Û  KUTASÎ

           

           

          Derheqa pirsekêda du merî hevra ketibûn hucetê. Gelek tevî hucetê bûn. “Çiqas merî – ewqas fikir”.

          Çiqas diçû, ewqas hucet gur dibû, merîê teze diketin tevî wê.

          Ewê, ku destbi hucetê kiribûn, gava dîtin, wekî eva huceta han qet lap ne mînanî wê hucetêye, ku wan destpê kiribû, kere-ker ji wir dûrketin çûn.

           

 

 

AX’ASÎ HAMBARZÛMYAN “HÊSIRÊ DÊ”

 

 

AX’ASΠ HAMBARZÛMYAN

 

 

HÊSIRÊ DÊ

 

 (Lêgênd)

 
          Rojekê padşê gazî şêwirdarê xweyî lapî mezin kir, ber wî fermana teze qol kir û ber xweda got: “Ez dixwezim zanibim”. Lê ewî çi dixwest bizanbûya, derheqa wê yekêda tu gilîk negot.

          Rojtira mayîn telal bajar-bajar digeryan û fermana  padşê  bela dikirin: “Girî asaxe. Dewsa girî gişk gerekê bikenin, kê ku bigrî, wê cirma peraye giran bikişîne…”

          Û usa qewimî, wekî hema roja belakirina wê fermanê kurê pîrekêyî taê-tenê mir.

          Qewm-pismamê, ku hatibûne ser şînê, çawa qanûna teze dixwest, destpê kirin kenyan, lê dayîka, ku kur lêmiribû, porê serê xwe vedrût, digirya û digirya…

          Gilî gihîşte padşê û ewî emir kir:

          - Cirmê jê bistînin.

          Dayîka kur lêmirî cirm da û dîsa girya. Cara duda cirm avîtine ser wê. Û herro halê wê ha bû.

          Padşa hêrs bû:

          - Ew ewqas pere ku tîne, wekî hetanî nha hela hê digrî? Wêya bînin cem min!

          Dayîka reşe-mişot hate hizûra padşê, ç’eve tijî hêsir, şirovekir:

          - Min mal-halê xwe temam firotye û nha rojê pars dikim, wekî şevê cirmê bidim…

          Merya hew zanibû, wekî padşê gunê xwe pê bîne, lê nişkêva kire qarîn:

          - Gelî eskerno, hûn dibînin, ew hela ber min jî digrî!.. Destê wê qeydkin, lingê wê çîdarkin, bigrin bavêjne zîndanê!..

          Hetanî esker hazir dibûn, ku pîra qeyd-zincîrkin bivin herin, padşê ew dane seknandinê û got:

          - Guhê te li mine, pîrê, eger îdî negrîyî, tê him azabî, him jî dewletî bî…

          Dayîka qeyd-zincîkirî kesereke kûr rahişt û got:

          - O, padşayî sax’be, we tirê, wekî ew ezim digrîm? Ç’evkanya hêsirê dê ew dile. Eger hûn dilê  min derînin, tenê wî çaxî hûnê karibin hêsirê dêye, ku mîna ç’emê gurin, bidne miç’iqandinê…

          Wî çaxî padşê emir kir, wekî qeyd-çîdarê dê vekin, destê xwe da serê weyî xêrnedîtî û got:

          - Îdî ez pê hesyam, wekî hêsirê dê çine.
 

AX’ASÎ HAMBARZÛMYAN «LO-LO»

 

 

AX’ASΠ HAMBARZÛMYAN

 

 

LO-LO

           

(Qisa kurda)

 

 

 

          Kurdistanêda gişka Rizaê zane nas dikirin.

          Ji zara girtî hetanî kala gava navê wî hildidan, digotin: “Rizaê meyî zane, dilê Rizaê me weke berê reme”.

          Û aha kê biketa dereca teng û nava qezyayê, berbi Riza diçû, Riza bi şêwrêd xweye aqilbendva ew şîret dikirin, pirsêd, ku tabetî nedidane wan, safî dikir.

          Raste, nav û dengê Riza her dera bela bûbû, lê rojekê Sêvdînê remildar hilda jêra ha got:

          - Riza zane, Riza xweyê dilê weke berê rem, ez ser bengzê te xem-xiyala dibînim…

          Riza sura xwe şiro kir:

          - Sêvdînê ezîz, kurê minî taê-tenê Miraz, wekî mînanî hîva çardeşevîye, temamya rojê xwera dilîze, kizîn ji dilê min tê: ax’irya wî wê çawabe?..

          - Rizaê zane, — Sêvdîn gotê, — zanibe, wekî ji Kurdistanê wêda şeherekî Steyrka heye, li ku merî hînî xwendinê dibin, dibine merîne serwaxt û kêrhatî.

          Û aha Kurdistanêda bes bela bû, wekî “Miraz çûye bajarê Steyrka bona zimanê wan, zakona hînbe, wekî komekê bide ketya û belengaza”.

          Lê dinyaêda çi ewqas lez diçe, çiqas ku wedê pêgiran… Miraz xwendina xweye yûrîstîê hildabû û berbi platformê dihat.

          Dîna xwe daê, polîsîaê cahilekî bejnbilindî navmilfire girtye, cimetê derheqa wîda digot – dîze.

          Rojtira mayîn, çawa extîyerzan, Miraz çû cem girtî.

          - Ez dixwezim te xilazkim.

          Wexta Miraz ha gotê, bû pîrqe-pîrqa girtî û kenya.

          Miraz cara duda gotê:

          - Guhê te li mine, benî adem, tu şimitîyî, ez dixwezim te xilaz bikim.

          - Tu çawa dikarî min xilaz bikî, gava min dizî kirye? – ewî bi hemdê xwe got.

          - Bawarya berk altindatîye û tu gumana xwe bide ser min.

          - Ez qayîlim. Sozê mêra didim: ezê deh zêra bidme te.

          - Zanibe, — Miraz bi bawerî gotê, — xebera xweş kurte. Paşê gotî zanibî – ziman hespê teye, te zevt nekir, wê te bavêje. Te fem kir? Caba hemû pirsêd qazî kurt didî – “Lo”.

          Û aha hat roja mehkemê. Qazî pirsî:

          - Gunekar, navê te çiye?

          - Lo.

          - Femîla te?

          - Lo.

          - Navê bavê te?

          - Lo.

          - Kîderê bûyî?

          - Lo.

          - Kîjan salê bûyî?

          - Lo.

          - Gunekar, xwe tu dîn nebûyî?

          - Lo.

          Sehetekê şûnda qazî vegerya û qirar xwend: “Bona wê yekê, wekî girtî dîne û îzn tune wî kelêda xweykin, dêmek, anegorî zakonê, wî ji girtinê azakin…”

          Ber dêrî Miraz ji girtîê azabûyî pirsî:

          - Te bawer kir, wekî xilazbûyî?

          - Lo.

          - De, nha sozê xwe biqedîne!

          - Lo.

          - Tu bîr dikî, wekî derdana ser agir, mêra jî bi gilîê wan dicêribînin? Çiye, gişkara lo-lo, kurê kurdara jî lo-lo?

          - Na, na, raste, min dixwest tu jî bixapandayî, lê zarê teyî şîrin darê hişk jî dişkêne. Hane, her deh zêrê te, wekî rast bim, bibim mêr.

          Go Kurdistanêda, gava merî rastî yekî bêîsafî xap-xapok dihatin, bi gilîê Mirazê zane qerfê xwe lê dikirin: “Gişkara lo-lo, kurê kurdara jî lo-lo?”
 

HAKOB PARONYAN “PARSEKÇÎÊD PIRHURMET”

 

 

      HAKOB  PARONYAN

 

 

      PARSEKÇÎÊD  PIRHURMET

 

 (Kerîk ji serhatî)

 

паронян2      Hezar heysid hevtê… naê bîra min çendê sêntyabrê, sî û yekî – bibaxşînin, minê bigota sîî, çimkî sêntyabr tenê sî roje – merivekî nîvçeyî qalim ebeke dirêje fire xwe wergirtibû, teze ji gemya Trapîzonê peya bûbû, li ser kenarê îskela Galatîo sekinî bû û sindoqed xwe ji qeykê derdixist.

      We dît, min çiqas ferih destpê kir. Wekî serhatya min dha hewaskarbe û wî serîda çend sed mesele zêde bifroşim, min negot, wekî wê rojê gelekî hênikayî bû, wekî baraneke gur dibarî, wekî muxulqet bi hewaskarî berbi meydana Galatîo direvya, wekî cendirma qîzek girtibûn û gilîêd mayîn, bi kîjana nivîskar hertim destbi romanêd xwe dikin. Min jî dikaribû ev hemû bigota, lê min negot, çimkî wê rojê ne hênikayî bû, ne baran dibarî, ne muxulqetê pir hebû û ne jî qîzek girtibûn.

       Xulese, bê şik hûn dikarin serhatya min bawer kin, ya ku qewmandineke wedê nhaye.

      Ev rêwî xweyê cote ç’evê gire reş, cote burîê qalime reşe dirêj, cote guhê mezin û cote poza bû… na, na, xweyê pozekî bû, lê wî pozî dikaribû dewsa du poza qulixkira, mezinaya wî em şaş kirin. Beşereke usa lê bû, wekî eger maq.H.Vardovyan bi ç’evê xwe ew bidîta, wê ji wî merivî bipirsya: “Ez mehê çi bidme te, wekî têatra minda rola evsena bilîzî?”

      Rêwî sindoq û nivînê, ku nava cilikekêda pêça bûn, ji qeykê derxist, paşê kîsik kişand û çi heqê qeykçî bû, daê û gazî piştokêşekî kir. Pênc piştokêş ber wî sekinîn. Hilbet, wekî ewî gazî pênca bikra, wê anegorî edetê paytextê me, bîst û pênc ber wî bisekinyana.

      - Hûnê kî alî herin, ax’a? – piştokêşekî jê pirsî û lingê xwe danî ser sindoqa.

      - Gerekê herme Bêraê, soqaqa Sax’kî, hejmara 2, — wî merivê gir cab da.

      - Zef pak, min fem kir, Bêra, soqaqa Sax’kî… soqaqeke zef başe… — piştokêşê, ku dipirsî, got û sindoqek da pişta xwe û çû.

      - Ez jî soqaqa Sax’kî zanim, — piştokêşê duda got û ewî jî sindoqek da pişta xwe û berê xwe da Bêraê.

      - Ez herro diçime soqaqa Sax’kî, — yê sisya got û nivînê mêrik ji erdê hilda, da ser milê xwe û çilqas kir.

      Eva yeka ewqas zû qewimî, wekî mêrik ecêbmayî li herçar alya nihêrî, wekî piştokêşa bibîne, ku nava cimetêda îdî unda bûbûn.

      - Ev çi sosretîye, — ewî xulese kire qarîn, lingê xwe li erdê xist, — nivîn û sindoqê min kuda birin, çi îzna wan heye, ku destê xwe bidne nivîn û sindoqê min, merivêd vêderê çiye bêebûrin? Çi ku dibînin, hiltînin, dibin!

      - Em jî soqaqa Sax’kî zanin, ax’a, tiştekî jî bide me, wekî em te bibin, — herdu piştokêşêd mayîn gotinê.

      - Soqaqa Sax’kî jî, hûn jî erda sarda herin, — mêrik gote wan û hinarê sûretê wî îdî ji hêrsê sor bûbûn.

      Bû pîrqînya herdu piştokêşa, jê dûrketin, û rêwî jî dixwest bida pey sindoqêd xwe, gava merivekî bilindî qemerî korevişkî, ku ser milkê wî hilkişyabûne jor, destê xwe li hevxistin û bi beşereke qelp nêzîkî wî bû, bi merîfetî destê wî girt û jê pirsî:

      - Abîsox’om ax’a hûnin, kengê hatin, bi kîjan gemîê hatin, çawanin, birê we çawane, Trapîzonêda şuxulê milet çawane, bihê nên wêderê çiqase, van roja bajarê weda baran barî?.. Wey, Abîsox’om ax’a, wey…

      - Abîsox’om ax’a ezim, hêşka hatim, bi gemya tirka hatim, zef başim, birê min jî zef başe, Trapîzonêda şuxulê milet jî başe, bihê nên dahêkeke, van roja bajarê meda baran nebarî, — merivê, ku ebe wergirtibû, got û qet ew mêrika jî nas nedikir.

      - Hûn bibaxşînin, wekî min pêra negîhand hetanî hatine gemîê bihatama pêşya we. Ji Trapîzonê minra nivîsîbûn, wekî hûnê vê hevtê ese bêne vêderê…

      - Ez guh nadime tiştê usa.

      - Rastîê paytextê me gerekê xwe bextewar hesab bike, wekî pêşewitîkî miletî mînanî weyî maqûl, cahilekî merîfet, aqil…

      - Sindoqêd min…

      - Dilekî helal, ruhekî baş…

      - Pişto…

      - Wetenhizekî…

      - Kêşa…

      - Milethiz, xwendî, zane…

      - Sindoq…

      - Terbyetdar…

      - Yêd min hildan, birin…

      - Merivekî dil helal, femdar, torinî-şibhî dibe mêvanê wî.

      - Sindoqêd minda tiştêd usa tunene, — Abîsox’om ax’a cab da, livya, wekî piştokêşa bibîne.

      - Raste, hûn min nas nakin, lê ez mala we zef rind nas dikim: bavê weyî rehmetî rojnema min distend. Merîkî zefî rem bû, bavê kesîb-kûsîba bû, qîzêd kesîb dida mêr û kê pê dişêwirî, wanra qencî dikir. Merivêd wî teherîye rem wê gelekî bijîn, lê çi feyde, mirina bêwa hertim qenca dibe, xiraba dihêle, wekî zyanê bide milet. Em terka gilîê çûyî bidin û derheqa tiştekî mayînda xeberdin. Hûn gemîêda rehet hatin?

      - Rehet hatim. Min bi gotina te xwar, vexwar û palda, — Abîsox’om ax’a cab da û bi lez gavda.

      - Wekî hûn rehet nehatana, minê rojnema xweye sibêda binivîsya û guhdarya hevaltîê bida ser wê yekê, — rêdaktor got û pey jî bezya.

      - Ez zef razîme.

      - Ez reca dikim, minra bêjin, çika hûne çend salîne.

      - Çil.

      - Bi texmîna min, hûn tucarin.

      - Belê… eger hûnê kax’ezê derbazbûnê derxin, ne lazime, çimkî kax’ezekî minî wî cûreyî heye.

      - Na, ezê rojnema xweye sibêda binivîsim, wekî Abîsox’om ax’aê pirhurmet, tucarê eyan, duh ji Trapîzonê hate paytextê me, yê ku bi zimanzanî û tucartya xweye başva pêşewitîê miletê meva eyane. Texmîna min, hûn tirkî zanin.

      - Na.

      - Fransî?

      - Na.

      - Înglîsî?

      - Na.

      - Almanî?

      - Na.

      - Tişt nake, ezê we bikim zimanzan û pesnê we bidim.

      - Çira hûn çiqas merîê, ku têne Polîsê, navê temama didine rojnema xwe?

      - Bawer bikî gişka jî, eger mînanî we pêşewitîê milete maqûl bin.

      - Çira navê merivê ji Polîsê diçin jî hûn didin rojnema xwe?

      - Bawer bikî gişka jî, eger mînanî we pêşewitîê milete maqûl bin.

      - Pak, navê min jî bidne rojnemê, ez jî pêşewitîkî miletim. Bajarê meda xweyê zevya, ga, ç’êleka, milkim… Wan jî binivîse, — ewî bi beşereke usa got, wekî teê bigota, ku kareke gelekî mezin neşirkirina wan xeberada hebû.

      - Qet nefikirin: bona borcekî îsafê û heqîê biqedînim, ezê wan jî binivîsim.

      - Du-sê berdestîê  min jî hene… Tu dikarî wan jî bikî qulç’ekî rojnema xwe?

      - Çira na.

      - Sehet û zincîra mine zêr jî hene, lê bona nedizin, min gemîêda girênedan: lazime ew jî bêne nivîsarê? — Abîsox’om ax’a pirs kir. Ewî îdî sindoq lap bîr kiribûn.

      - Ne cayîze wana binivîsim.

      - Zef baş, lê çi ku min gotye, rojnema xweda dayne lap cîkî kivş, wekî bixûnin.

      - Min usa nêt heye.

      - Bi herfêd mezin binivîse.

      - Arxayînbe: ezê bi herfêd lape mezin binivîsim.

      - Tenê çûyîn û hatina merivêd dewletî dinivîsin… usa nîne?

      - Belê.

      - Eger hûn derheqa merivêd kesîbda jî dinivîsin, ez naxwezim, wekî navê min…

      - Tu wexta, merivêd, ku perêd wan tunebin, em navê wan nanivîsin, hizdikî hezar zêr jî dabin bona çêkirina mektebê.

      - Yanî her êvar hûn vêderê hîvîêne, wekî dewletîêd, ku tên Polîsê yanê diçin, bibînin bona navê wan bidne rojnemê, wekî cimet zanibe, ku kê hatye û kê çûye… Bêfitîya, ezê sibe êvarê navê xwe rojnema weda bixûnim.

      - Belê, adrêsa xwe bidin, wekî bi destî nemebirê cî rojnemê wera bişînim.

      - Bêra, soqaqa Sax’kî, hejmara 2.

      - Zef pak, — rêdaktor got, kax’ezek ji cêba xwe derxist, navê Abîsox’om ax’a li navnîşa merîê, ku rojnema wî distînin, zêde kir.

      - Sibê şebeqê bişînin, wekî navê xwe rojnemêda bixûnim.

      - Ezê berêvarê bişînim, çimkî rojnema min êvarê neşir dibe.

      - Ezê çiqas şabûma, wekî we rojnema xwe sibê şebeqê neşirkira… Lê tişt nake, bira ya êvarêbe, bese, wekî navê min bi herfê mezin bê nivîsarê.

      - Derheqa wê yekêda nefikirin: sibê êvarê ezê ese rojnemê bi parnivîsarê bişînim.

      - Bi parnivîsarê?.. Ne we digot, wekî ezê bi destî nemebirê cî bişînim… Parnivîsar kîye, mala min zane?..

      - Parnivîsar kax’ezeke, li ku ez dinivîsim: “Me qîmetê rojnemêyî salekê zêr û nîvek ji Abîsox’om ax’aê hurmetlî stend” û ewê kax’ezê didim we, bi kîjanê îzna we heye salekê rojnema min bistînin.

      - Hûnê salekê ser hev navê min binivîsin?

      - Na, lê hûnê rojnema min bistînin, gava zêr û nîvekî bidne min.

      - Zêr û nîvekî!.. geleke… Sê çarhêkê zêr têrê nedikirin?

      - Rêdaktor ser qîmetê rojnemê bazarê nakin…

      - Zef pak, rojnema xwe û wê kax’ezê bişînin, emê tiştekî bikin.

      - Lê usa texmîn nekin, wekî bona nivîsara rojnemê ez hatim, min hûn dîtin. Na xêr, ez necamêrtya usa nakim. Çawa pismam ez hatim, min hûn dîtin.

      - Tiştekî eyane.

      - Tu wexta bira fikra wera derbaz nebe, wekî ev merî bona zêr û nîvekî ji min biç’opîne hat ez dîtim.

      - Na, ez usa nafikirim.

      - Çimkî çend rêdaktorêd parsekçîye usa hene, wekî merivêd, ku têne Polîsê, talankin, diçine cem wan û wana rojnema xwe dinivîsin. Ez tiştê usa nikarim bikim, çimkî xeysetê min usa nîne… Ez dixwazim bijîm çawa merîkî maqûl.

      - Min fem kir, hûn dixwazin bijîn çawa merîkî maqûl.

      - Derheqa evê dîtina meda jî kesekîra nebêjin, çimkî merîne usa hene, wekî serhatîêd vir-derew dinivîsin û navê min xirab dikin.

      - Ez fem dikim, wekî navê we xirab dikin.

      - Mesele, vê yekêda ezî gunekarim? Ez hatime pêşya we û min gilî da, wekî navê we bidme rojnema xwe. Hûn jî çawa pêşewitîkî miletî femdar we xwe rojnemê nivîsî. Ez reca dikim bêjin, min hûn xeniqandin, wekî xwe rojnema min binivîsin?

      - Tu cara.

      - Min qirme nîşanî we da?

      - Tu wexta.

      - Min kêr hilda ser we?

      - Na. Lê cîê mayîn qirmê yanê kêrê nîşan didin, paşê xwe rojnemê dinivîsin?

      - Ez wê yekê nabêjim. Gilîê min ewe, wekî we bi rezadilî xwe rojnemê nivîsî.

      - Belê.

      - Û min mînanî comerda ev yek kir.

      - Bêfitya, usane.

      - Min mînanî wan rêdaktora nekir, yêd ku hema çawa pê dihesin, wekî merîkî xerîb hatye Polîsê, direvin, diçine mala wî û wî rojnemê didne nivîsarê.

      - Îzna wan nepaka tune navê te xirab bikin… tu min bawerbe…

      - Ez ji we razîme, dema xatirê we, Abîsox’om ax’a, rojekê jî keremkin, werin rêdaksîa me, em qawekê vexun.

      - Zef pak, ezê rojekê bêm. Ya sibê bîr nekin.

      - Arxayînbe.

      Abîsox’om ax’a û rêdaktor ber rya Bêraê ji hev qetyan. Ewana bi xeberdanê gihîştibûne wêderê.

      Gava Abîsox’om ax’a tenê ma, çû û hey jî pêra dufikirî: “Min bi xwe nizanibû, wekî ez merivekî ewqasî mezinim, çiqas, ku ev rêdaktorê han texmîn dike. Lê rastîê ew ji min rindtir zane, wekî ezî çiqas mezinim, çimkî ew rêdaktore û merivekî xwendîye… Sibê, gava navê min rojnemêda bibînin, wê hev bixurdilin û wê bixwezin, wekî min bibînin. Sibê gerekê ez kincê xweye roja ledê xwekim û seheta xweye zêr û zincîra wê girêdim, min dixwest berdestîêd xwe jî xwera banyana, kî zane… Her merivê sibê zanibe, wekî merivekî mezin hatye K.Polîsê: merivekî torin, dilsax’, zimanzan, xwendî, terbyetdar, zane û yêd mayîn û her jinekê bêje mêrê xwe: “Em qîza xwe bidne vî Abîsox’om ax’ayî”. Mêrê jî bêje jinê: “Hela bisekine, Abîsox’om ax’aê qîza me bistîne? Ewê bixweze, wekî qîzeke maleke dewletî bistîne”. Ser vê cabê mêr û jinê têkne şer û serê hev bişkênin – talaşa kêye?.. Gava navê min rojnemêda derê, kara minê ew be, wekî nava du rojada qîzeke dewletî bistînim û şuxulê zewaca xwe bînim sêrî. Ne axir ez tenê bona wê yekê hatime vir… vê zewa…”

      Merkebeke kewranê k’eraye bi agûra barkirî Abîsox’om ax’a qelibî û ew ser hişê xweda hat. Ewî qet guh nedabûê, ku kewranê k’era berbi wî dihat. Hertim soqaqa Bêraêye mezin tijî k’erin.

      - Xwe bide alîkî! – farizê xweyê k’era gote Abîsox’om ax’a û xwest k’era xwe heq derxe.

      - Ew xeber gerekê te pêşîê bigota, wekî ez haj xwe hebûma, — Abîsox’om ax’a gotê û rya xweda çû.
 

HIZRET. SERÊ ŞEŞA

 

 

HIZRET

                     

                     

SERÊ ŞEŞA

                     

                                          

          Arakêl gelekî birin, anîn. Ha vê bêje, ha wê bêje. Hey carna slêstçîê cahilî serxwe pirs didanê, hey carna yê berç’evk ber ç’evayî qirinteyî hemdê xwe qelam dêstda her car her gotineke Arakêl dinivîsî. Pirskirin, nivîsîn, pirskirin, nivîsîn û dîsa Arakêl şandine kelê – palde û hêsabe, Arakêl! Û Arakêl bîr kirin. Nha Arakêl titûna xweye qulîser dikişand û xewnê yek ji yekê bêtewşetir didîtin. Sibê zû hişyar dibû, ser cila rûê erdê raxistî çarmêrkî rûdinişt, difikirî, difikirî û seredarî ji şuxulê dinyaê dernedixist.

          Arakêl çi zanibû, wekî hema wan deqa qulixçîê mezin ber îstolê xweye nivîsarêye giran rûniştî gotinê wî dixwendin û pê qelema sûte qalim bin cîê hewaskarda xet dikişandin? Gotinê wî û cabê wî, ku dida pirs-pirsyarê slêstçîaye bêhesab, bûbûne kitêbeke tam, wekî pê maşînê bi çend mesela bi du zimana – ermenî û ûrisî neşir kiribûn. Û gişka ew efrandina gundîê Dîtakê Arakêl Êloyanê qorixçî dixwendin. Dixwendin, lê dinihêrîn, ser her xebereke wîda difikirîn, fikir pevdiguhastin, qirka hev digirtin, hevdura diketne hucetê, dihatine ser fikrê kutasîêye başqe-başqe.

          Sedrê serwêrtya cumhuryetêye dewletêya seyasetîê Haykaz Şavarşyan xwendevanê lapî îsaf bû. Ewledê gundya, ku bi xwe jî gundekî qeza Erzurumêda bûbû, ewî gelek zaravêd gundîêd ermenîye roavaê û ruhê merîê mihacir zanibû. Du dehsalya pêşda, gava ewî şagirtê dersxana mekteba Tîflîsêye Nêrsîsyane berî kutakirinê bû, wextê hêsabûna vegerya gund û gund bi gund gerya, qisêd cimetê nivîsîn, gihîşte hetanî gundêd Elaşgirê, ç’yaê Npatê… Nha, gava gotina Arakêl Êloyanê dixûne, wan merya û cya dibîne, wekî wan gundada sala 1912-a wîra qise digotin. Gotina Arakêl Êloyan jî ber ç’evê wî zargotineke usa bû, qiseke temiz, bi zimanekî nas şirovekirî û tê bêjî merîê, ku zargotina cimetê berev dike, nivîsye.

          “Û ev gundîê hanî belengaz gotî çawa cesûsê împêrîalîzmê bê naskirinê, çimkî bi wî teherî nava nota wezîretya şuxulêd Tûrkîaêye derda hatye gotinê”, — Haykaz Şavarşyan fikirî û pişta xwe da kursîê bin xwe. Ser şûşa îşkafê sifetê xwe dît. Tu jî kal dibî. Nha îdî ne mînanî “Erfanê reşe”, çawa Bekûêda, wextê xebata dizîkava, jêra digotin. Kal dibû, lê serî-binî sîûşeş salî bû. Sîûşeş salî. Lê teê bigota sed sala dinyaêda emir kirye û bi mîlîona meriv nas kirine.

          Cara çenda ewî gotinêd Arakêl û fikrêd slêstçya xwendin. Arşo Samêryan jî fikra xwe nivîsîbû, nava kîjanêda Arakêl Êloyan hatibû qîmetkirinê çawa polkovnîk Laûrênsê ermenyayî eksîşorişê. Fikra usa, çawa xudanê wê dinivîsî, “bîna” wîye “çêkîstîê” jêra gotibû, tenê dikaribû mesqeretî bûya, hergê xeta xuliqandina qezyaêd giran têda tunebûya.

          Haykaz Şavarşyan emir kir, wekî kutasya wê rojê Arakêl Êloyanê girtî bînin cem wî. Dixwest carekê jî wî bibîne, careke mayîn jî pêra xeberde.

          Arakêl anîne hundur. Rengê xwe avîtibû, sorbûna hinarê sûretê wî unda bûbû, ç’evê wî korda çûbûn, simêlê wî û burîê wîye qalim ji dest dûê cix’arê dha zer bûbûn.

          Haykaz Şavarşyan ji cîê xwe rabû, destê xwe kire destê kalê, teglîfkir rûnê.

          - Ê, tê îdî çi bêjî, apê Arakêl?..

          Arakêl vebeşirî. Ew serkar wî xweş dihat.

          - Ezê çi bêjim, qurba?.. Gotin jî, îzn jî ya teye, tu çi sûdê jî bikî, heqê mine…

          - Apê Arakêl, dibêjin, wekî te wêderê înglîs dîtine, te gilî daye wan, wekî wanra qulix bikî…

          Arakêl serê xwe hejand:

          - Çi dixwazin, bira bêjin, îzna wan heye. Ez û kirina xwe gunekarin…

          - Lê rastîê nava kurdê, ku te dîtin, înglîs tunebûne?

          - Bira xêrê nebînim, hergê xêncî kurda û yekê jî ewî eskerê tirk, wekî revî bû, hatibû cem Nado, min merîê mayîn dîtine… Ez xêrê, waê nebînim. Ji we veşêrim, lê ezê çawa ji Xwedê veşêrim?..

          Teê bigota Haykaz Şavarşyan qestîka wî dide xeberdanê, wekî bibîne, ku Arakêl çawa ecêbmayî dimîne, berxwe dikeve, sond dixwe, dîsa gundîê ermenî bibîne û ji wî fem bike, ruhê wî, dilê wîyî temiz bibîne. Ne axir bavê wî, apê jî hema ha xeber didan! Bavê wî jî papaxê xweyî kevnî maşyayî destê xweda diç’imirand, ber êpîskopê pêşîkarê cid sekinî û caba wê pirsê, wekî qayîle, ku Haykazê wî bişînine Ûrisêtê hînbe, Haykaz kurekî zîreke, ha da:

          - Sofî, tu zanî, çi bêjî, min qebûle…

          Wî “sofî” wê çi zanibya, wekî Haykazê çend sala şûnda bibe bolşêvîkekî eyan, ew jî bolşêvîkê çêkîst, mînanî Dzêrjînskî, helal û heq…

          Nizanî bona çi, eva îdî cara çendane, wexta Arakêl dibîne, ew bavê xwe û gundîê xwe bîr tîne. Bes nîne bêjin ewî bîr danî. Bengzê wan didît, dengê wan dibihîst.

          - Apê Arakêl, — dîsa Şavarşyan xeberda, — tu zanî sosîalîzm çîye?..

          - Min bihîstye, lê fem nekirye…

          Şavarşyan bi dengekî dilovan, bi hemdê xwe, hûrgilî Arakêlra şirovekir, wekî sosîalîzm çîye. Arakêl bi guhdar dibihîst û ç’ev lê fire bûbûn. Hetanî nha tu kesekî wîra usa şirovenekiribû, wekî merî dikarin çawa bi emrekî têr û tijî, bedew û aqil mînanî bira – ermenî, tirk, ûris, kurd, hemû milet tevayî bijîn.

          - Programa Lênîne?

          - Programa Lênîne, — Şavarşyan testîq kir.

          - Xweş programe, — Arakêl begemya xwe daê, — rehme li ruhê wîyî mezinbe, wekî em jî ji xezakirina tirk aza kirin…

          Demekê sedrê serwêrtya cumhuryetêye dewletêye seyasetîê û Arakêl Êloyanê Dîtakê ker-ker li hev nihêrîn. Beşera serkarî xweş dilê qorixçîê kal dida germkirinê û ewî qet texmîn nedikir, wekî şabûna, ku ç’evê kalêda şewq vedabû, emir dide ewî qulixçîê mezin.

          - Dêmek, em gotî emrekî usa çêkin, sosîalîzmê gotî çêkin, — Şavarşyan gilîê xwe pêşda bir. – Çi hewceye, wekî em tiştê derbazbûyî bîr bînin, bona xwelîê kevn ax-keserê bikişînin? Apê Arakêl, ew yek lazime?

          Arakêl ser wê pirsêda gelekî fikirî. Serkar tiştne rind digotin, lê ew pirsa kutasîê bona Arakêl tiştekî nişkêva bû.

          - Ez çi bêjim, qurba, — ewî xeberda, — çira naxwazim, wekî ermenî û tirk bira bin, tev bixebitin, tev bixun, tirk ermenya qir neke, ermenî jî ranebe heyfê hilnede, eynat tunebe, hizkirin hebe, deşta Elaşgirê, dûrana Mûşê, alîê be’ra Wanê û Bîngolêda jî sosîalîzmê çêkin, edlayî, aştî bê li ser dinyaê… Çira ew cî bona sosîalîzmê cîne xirabin?..

          Caba Arakêl bona Haykaz Şavarşyan tiştekî nişkêva bû. Çawa Arakêl ser pirsa wîda fikirî bû, nha jî ew ser caba wîda difikire. Gundîê ermenyayî aqilî kemal ber Şavarşyan rûniştibû, lê sifta şuxulda texmînkirin hebû, wekî ewî çelqyaye, “textekî wî kême”.

          - Apê Arakêl, tê sibê-dusibe herî malê. Hergê yek te eciz bike, rast bêyî cem min. Min gotye, wekî kincê temiz, sola û papax bidne te. Şerme, wekî wî cûreyî ji cem me herî. Temya min li te: çi te vêderê mera gotye, tu kesîra nebêjî. Femdarîye?

          - Femdarîye, ez gelekî ji te razîme, — Arakêl ber xweda got.

          Qirara azakirinê û ewan xeberêd serkare alavî Arakêl gelekî dane şakirinê. Tê bêjî ew hîvya emrekî usa bû û hîvya tu qirar û sûdeke mayîn nîbû.

          - Ez gelekî ji te razîme, — ewî wekiland û rabû.

          Esker hatne hundur û Arakêl dîsa birin kirin qulka kelê.

          Lê serhatî hela pêşda diçû. Rojtira mayîn sibêda destbi civata kolêgîa serwêrtya cumhuryetêye dewletêye seyasetîê bû. Pirsa enenekirinêye sereke serhatya Arakêl Êloyane mezinkirîye firekirî bû. Wextê civatê hucetêd germ û gur pêşda hatin, berk qirka hev girtin. Herdu slêstçya û sedrê serwêrtya dewletêya seyasetîê Haykaz Şavarşyan bi bawerî digotin, wekî çûyîn-hatina Arakêl Êloyan ne bi meremê seyasetîê bûye, wekî nîgara Êloyan nîgara miletîêye bi teherekîye, ku sifte, îlahî bona merîê xerîb, tiştekî nebawerkirinê û ecêbe. Rastîê hizretê ew birye cî-warê weten û cimeta wî gazî kirye, paşda anye.

          Arşo Samêryan ser fikreke başqe bû. Ewî digot, wekî ew gundîê fêlbazî binva, wekî ç’îrokbêjekî eyane, em zef rind xapandine. Carekê, — ewî digot, — sala 1919-a Astraxanêda min mûjîkekî tatarî wî cûreyî girt, wekî xwe dewsa bêsûca datanî…

          - Me ew gilî-gotin gelekî bihîstine, — Haykaz Şavarşyan bi eacizya eşkere got, — hûn bêjin, wekî çi îzbatîêd we hene, ku Arakêl Êloyan cesûsê Anglîaêye, şuxulkarê eksîşorişêyî dizîkavane, çawa we bi nivîsar nivîsye? Çi îzbatîêd we hene?..

          - Çi îzbatîêd min hene? – Samêryan wekiland û ç’evê xweye korevişkî dha qirpandin. – Îzbatî bîna mine çêkîstîêye… Îznê bidin ez dîsa destbi slêstîkirinê bikim. Ez wî serîda destpê bikim û îzbatya bidme we… We çira ez ji slêstîkirinê dûrxistim, bona wê yekê, wekî min kulmek daye dîvêrsantê, ku hidûdê dewletê teribandye, скажите пожалуйста          [1]! Tiştekî gelekî mezine? Îznê bidin serîda destpê bikim, wê bê kivşê, wekî çîye! Arakêl Êloyan ç’îrokbêjekî rinde, lê ez mînanî hine hevala ji ç’îroka bawer nakim. Min ç’îrokê usa gelekî bihîstine û rind dîtye, wekî bin wanda çi hatye veşartinê…

          Haykaz Şavarşyan ker-ker bi guhdar dîna xwe dida wî merivî, kîjan bîst salî zêdetir nas dikir û carekê nekete bîrê, wekî ewî ji merya bawer bikra, yek xweykira, qe na gunekarîk ser wî merivî bida hildanê, ku nava hezar gunekaryada dihate gunekarkirinê û nehsid nod nehê mayîn ser bihîşta. Haykaz Şavarşyan gelek qewmandinêd usa bîr danîn, lê hela tu wexta Samêryan mînanî îro nepak nîbûye. Ew zane, wekî eva kirina wî wê kê xweş bê û ewê ji wê çi karê keve. Samêryan gilîê xwe pêşda dibir:

          - Em xweykirê şorişêne. Cara ha hema em ku ç’evê xwe bigrin, dijminê ji destê me derkeve. Xwe ser enya dijmin nenivîsîne, wekî ew kîye? Ew rojekê çarixa pê dike, şelê pînekirî xwe dike, rojeke dinê tiştekî mayîn…

          “Ax, tu çi merîkî netutiştî, — Şavarşyan difikirî, — tu tîpeke çiqasî zyandarî! Tu xwe ne tu tiştî, lê qezyayî, çimkî jorê merîê usa hene, wekî pişta te digrin, jêrê jî merîê usa hene, ku pey te diçin…”

          - Çi dixwazin derheqa minda bifikirin, lê, bi fikra min, gerekê îro jî usa qulixî şorişê bikin, çawa me sala 1919-a qulix dikir, — Samêryan gilîê xwe pêşda dibir, — wekî tu Arakêl Êloyanek bi ç’îrokê xweva me nexapîne.

          - Hûn gelekî derheqa qulixkirinê xweda xeber didin, hevalê Samêryan, — slêstçîê cahilî qalim, ku ç’evê wîda rem hebû, ber gilîê wîda hat. – Hûn gelekî derheqa qulixkirinêd xweda û bîna xweye çêkîstîêda xeber didin, tê bêjî rastîê we tenê şoriş ser milê xwe birye, cahilbûna me jî didine rûê me. Lê çira bilêta weye firqêda sala 1922-a hatye nivîsarê?..

          Haykaz Şavarşyan zeglil xist, wekî cahil kerbe, da femkirinê, wekî ew yek pirsa îroye enenekirîra naê girêdanê, wekî nelazime ji pirsê dûrkevin.

          - Na, wekî dipirse, ezê cabê bidim, — Samêryan got. – Geleka tirê çika ew çi serhatîye, ew serhatî wî — Lavrêntîra          [2] jî eyane. Ez û lawikê min sala 1919-a ketine nava hesara bêlogvardêysa          [3]. Min kincê xwe guhast, xwe grîm kir, bilêta xwe jî veşart, wekî ji hesarê derkevim. Min borcê xwe qedand, paşê wextê vegeryam, min bilêta xwe nedît, û bi wî teherî bi mêxanîkî der mam hetanî sala 1922-a. Wê şûnda fronta xebata malhebûnîêda bûm. Par na pêrar Lavrêntî xwexwa gazî min kir, birime cem xwe û emir kir, wekî dîsa xebata çêkîstîê bikim. “Tu hela kêrî şorişê têyî, Samêryan, — dibêje, — nha Ermenîstanêda motacê te hene. Gotî em te bişînine Ermenîstanê bona miqabilî eksîşorişê têkî şer”. Serhatî eve. Tu bi wê yekê min nuxsan nakî. Kê ku lazime, min rind nas dike. Tu derheqa şuxulê Arakêl Êloyan xeberde. Tu wê yekê bêje, wekî te çawa ew heq derxistye, ew xmbapêtê          [4] daşnaka kirye dîkekî spî?..

          Slêstçîê cahil jî germ bû. Dixwest caba wî bida, lê sedir nehîşt. Cahilê hêrsbûyî rûnişt, enya xweye kever danî ser kulma xwe. Dihate kivşê, wekî Haykaz Şavarşyan ji wî hiz dike. Jê hiz dike û dihêvşîne. Bi bengzekî xweş li wî dinihêrî û difikirî: “Ezîzê min, tu hela gelek tiştî nizanî, gava ha hêrs kevî, tê nizanbî jî. Tu nizanî, wekî îzbatîêd wê yekê dex’lekêdanin, dadayîne. Kilîta wê jî cêba wî merîdane, kîjan bi xwe pişta wî digre. Û ew sitardar dha qewate, ne ku ez û tu tevayî. Ezîzê min, tu hela gelek tiştî nizanî…”

          Xêlekê şûnda slêstçîê cahil dîsa rabû û hucûmî ser Samêryan kir.

          Sedir wî hilat.

          - Hûn xwe rast xwey nakin! Xwe rast xwey nakin!

          - Tu çi dibî dîk, kuro? – Samêryan caba cahil da.

          Hucet dha gur bû. Hezar carî navê Arakêl Êloyan bi dengê zirav, qalim û ketî, bilind û nimiz hate gotinê – Arakêl Êloyan, Êloyan Arakêl, Êloyan! Êloyan? Êloyan…

          Arşo Samêryan tenê ma. Lê ewî bawer kir, wekî nava wan meryada terefdarê wî hene, kîjana xwe ker dikin. Fikra civata kolêgîaê ew bû, wekî tu meremekî çûyîn-hatina Arakêl Êloyane li Tûrkîaêye seyasetîê tunebûye, wekî pevgirêdana Arakêl Êloyan tu komeke seyasetîêra tunebûye, wekî gunekarkirinêd Arakêl Êloyan, ku nava nota wezîretya şuxulêd cumhuryeta Tûrkîaêye derda hene, naêne îzbatkirinê. Hate qirarkirinê, wekî hema usa jî serwêrtya Pişkavkazêye dewletêye seyasetîêra binivîsin û hemû qinyatêd slêstîkirinê bişînin wêderê.

          - Merî hene, wekî fikra hara qayîl nînin? – Haykaz Şavarşyan pirsî.

          Tunebû.

          Xêlekê şûnda Arşo Samêryan rabû şipya.

          - Îznê bidin ez ser fikra xweye mexsûs bimînim, — ewî got.

          - Bimînin, — Şavarşyan caba wî da û serda zêde kir: — keremkin, ser fikra xweye mexsûs bimînin.

          - Û hîvî dikim îznê bidin fikra xweye mexsûs Lavrêntî Pavlovîç Bêrîara bişînim.

          - Kêra dixwazin bişînin, — Şavarşyan ancax xwe zevt kir û got: — we îdî panzdeh roja pêşda fikra xweye mexsûs şandye…

          - Belê, — Arşo Samêryan got, – û ezê dîsa bişînim…

          - Zanim, — Şavarşyan vebeşirî.

          Bi wê yekê civat kuta bû. Bi hêrs derketin û her kes çû ser şuxulê xwe. Lê huceta, ku civata kolêgîaêda hebû, temamya rojê otaxada pêşda diçû. Samêryan gelekî gunekar dikirin, qerfê xwe “bîna” wîye “çêkîstîê” dikirin. Lê Samêryan sivderêda diçû, dihat, ew xeberdan dibihîst û xweber vedbeşirî. Ew qet nedifikirî û ne jî berxwe diket, wekî tenê maye.

          Hevtêkê şûnda Haykaz Şavarşyan gazî serwêrtîya Pişkavkazêye seyasetîê kirin. Nha jî wêderê şuxulê Arakêl Êloyan dihate slêstîkirinê.

          Sê roja şûnda Şavarşyan vegerya, eşqa wî şkestibû, hilbet, usa dikir, wekî ew yek neê kivşê. Sê roja şûnda jî qirara serwêrtîya Pişkavkazêye seyasetîê hate stendinê, kîjanê elam dikir:

           

          “Kolêgîa serwêrtîya Ermenîstanêye seyasetîê û xût hevalê Haykaz Şavarşyan, gava şuxulê Arakêl Hakobovîç Êloyanê, ku hidûdê dewletê teribandye, revye Tûrkîaê û ji wêderê hatye anînê, enene kirine. Hatine ser fikreke serraye lezketîye sûbyêktîv, gava gunekarê dewletê Êloyan aza kirine.

          Bona wê yekê, wekî haj xwe hebûna Haykaz Şavarşyan kême, nava wê qirarêda cirm dane wî. Hatibû kivşkirinê, wekî wextê slêstîkirinê Arşo Samêryan xwe pak xweyî nekirye, lê di pirsa gunekarya Êloyanda tebya wî rast bûye. Bi wê qirarê Samêryan kivş dikirin çawa serekê para serwêrtîya Ermenîstanêye dewletêye slêstîkirinê. Lê herdu slêstçîê mayîn, ku Êloyan slêstîkiribûn, diguhastin serwêrtîya Pişkavkazêye dewletêye seyasetîêda bixebitin”.

           

          Geleka niqitka qirarêye kutasîê  fem nedikirin. Eger fikra kutasîê şaş bûye, lê îdî çira slêstçîê Êloyan pêşda dikişandin?

          Samêryan xwe wanra gîhand, wekî fem bikin.

          - Lavrêntî bi wî cûreyî çêkîsta terbyet dike. Hûnê binihêrin, wekî pênc-şeş sala şûnda bin destê wîda ewê bibin lawikne çawa…

          Du roja jî paşî wê qirarê emrê sedrê serwêrtîya Pişkavkazêye dewletêye seyasetîê hate stendinê:

           

          “Pê agêntê serwêrtîya dewletêye seyasetîê û pareskerêd sînorxweykir rind li pey gunekarê dewletê Arakêl Hakobovîç Êloyanê ji kelê azabûyî bigerin û her hevtê derheqa kirin û xeysetê Arakêl Êloyanda dokladê bidne serwêrtîya Pişkavkazêye dewletêye seyasetîê”.

           

          Haykaz Şavarşyan gelekî difikirî. Ew ji sala hezar nehsid hivdada hetanî sala hezar nehsid bîstyekê nava xaxê dha giranda bûye, lê qewmandin wîra ewqas terî û nefemdar nîbûne,  hewa ber ç’evê wî ewqas şêlûkirî nehatye kivşê.

          Hema wan roja eyan bû, wekî Haykaz Şavarşan çûye cem sedrê şêwra komîsarêd Ermenîstanêye cimetîê û gotye, wekî naxwaze bixebite û hîvî dike îznê bidnê, ku here Moskvaê akadêmîa senayêda hînbe. Dixwaze emrê xwe pêşkêşî êlêktrêfîkasîakirina welêt bike.

          Eva qewmandina jî bû mena cûre-cûre gilî-gotina. Merî sîûşeş salya xweda teze here hînbe, teze wê derheqa destanîna pêşekda bifikire? – merya ji hevdu dipirsîn.

          - Ew wêderê du sala hîn bûbû, — Samêryan got, ku wextê hemû dudilya hertim kêleka hevala bû û şirovedikir, wekî çi qewimye, — sala 1927-a ji kûrsa duda paşda gazîkirinê anîn kirin ser xebatê, nha bira here hînbe. Bira hînbe, motacê hînbûnêye…

           

           

           

          PAŞKILAM

           

           

          Arakêl Êloyan lap bi qilixekî din ji kela Yêrêvanê derket. Ew mecbûr kiribûn dewsa çarixa sola pêke, şel û pêncekê teze lê kiribûn, papaxekî xilmet kiribûne sêrî. Û gişk usa rind lê dihatin, te nizanibû ji ku destxistine. Sûretê wî rind kur kiribûn, bilêta maşînê dabûne dêst û rêxistibûn:

          - Arakêl, here mala xwe, careke mayîn nekevî nava şaşîke usa.

          Û Arakêl eşq û şa, teê bigota cahil bûye, vedgerya malê. Ewî xwe bextewar hesab dikir, wekî mirazê dilê wî hate sêrî – welat dît, derbaz kir, wekî her tişt vêderê pak derbaz bû, wekî dinyaêda merîê rem, qenc hene, wekî dinyaêda heqî heye…

          Besa azabûna wî berî wî gihîştibû gund. Hela ling neavîtibû şêmîka mala xwe, gava gundî hewşêda tijî bûn. Îdî elaşgira û xinûsya, milazgira, mişêyî û miksya, sasûnya, ozmêya, bitlîsya, şataxya û binelîê Wanê, qersya, îdirya, kox’bêya û gişk hatibûne dîtina Arakêl. Ne axir ew gundê li kenarê Erez gêjgerînga her bêşe zarav û tereza bû. Digotin, wekî mihacirê, ku ji hevtê hevt gundê Tûrkîaê û Surmelîê hatibûn, evî gundê rex Erezda binge girtibûn.

          Gişk hewşa Arakêlda berev bûbûn, bona derheqa welatê xweyî undabûyîda xeberekê pê bihesin. Lê Arakêl ketibû malê, derî ser xwe dadabû. Ne dihîşte merîê ber dêrîye berebûyî bêne hundur, ne jî bi xwe derdiket. Hundurda Senemê xwe avîtibû pêsîra wî û digirya:

          - Arakêl can, qurban, heyran, ez qurbana serê teyî xêrnedîme, Arakêl!…

          Kure ne li mal bûn. Aram çûbû şeher, bûbû pale, Senem nizane, kîjan zavodêda dixebite, Tîgran revîbû Ûrisêtê, tenê nemek şandibû. Şîl Garê bûbû xweyî-xudanê gund, gava ber dêrîra derbaz dibû, hezar û yek gilîê netê ji dêv derdiketin. Şikir Xwedê, merîê xêrxwaz jî hebûn, derî lê vedikirin, ber dilda dihatin, Xwedê Mûşêx’ê Vankê û kurê wîrabe.

          Senemê lez-lez şirovedikir, Arakêl jî ker-ker guh didaê, qulap-qulap dûê miştokê berdida. Lê merîê, ku hewşêda berev bûbûn, dikirne qalme-qalm, gazî Arakêl dikirin, wekî derê derva.

          Ewî darê kal-bava hilda, derî vekir û derkete hewşê.

          Hazir deqekê şaş bûn. Teê bigota merîkî mayîn didîtin, ku mînanî gundîê wan Arakêl Êloyanê qorixçî bû, lê kalekî navmilfireyî qefesqalimî dha serxweyî esabe bû, wekî te hew zanibû ji dinya ç’îrok û lêgêndêd kevn hatye.

          Arakêlra nha hesab rûdiniştin, jê vedikşyan.

          - Cimet, gelî bira, temenebin, Arakêl ji welêt tê, — Mûşêx’ê Vankê bi dengekî, ku ji şabûnê dilerizî got û berî gişka papaxê xweyî kevn ji serê xwe derxist.

          Gişk deqekê ker bûn, tê bêjî saw kete ser wan. Dîsa Mûşêx’ berî gişka nêzîkî wî bû.

          - Arakêl, ez bawer bikim, gelo ew tuyî, Arakêl…

          Ji her alya kirine gazî:

          - Arakêl, qurba, tu xêr hatî!

          - Arakêl!

          - Arakêl!

          Merîê çaxî wîra dor lê girtin. Arakêl giran serê xwe hejand, caba silava gişka da, kere-ker dîsa ser ewê koka dara xweye ber dîwêr rûnişt, çena xwe da ser şivderê.

          - Arakêl, de bêje…

          - Tu kuda çûyî, te çi dît?..

          - Xwezilya min ç’evê te, Arakêl…

          - Hevt xwezilya min te, Arakêl…

          - Arakêl!

          Arakêl mînanî gamêşa dikire fişke-fişk û nizanbû caba kîjanî bide, çi bêje, çi nebêje.

          - Arakêl, de me nekuje, bêje, tu gihîştî ç’yaê Npatê?..

          Yê dipirsî Mûşêx’ê Vankê bû.

          - Ez gihîştmê, Mûşêx’…

          - Te çi dît?..

          Arakêl êpêce wede xwe ker kir, paşê kesereke kûr rahişt û got:

          - Ezê çi bibînim? Dêra me usa cîê xweda sekinî bû, ç’em jî dîsa usa dikişya…

          Merivê, ku wetenê xwe unda kiribûn, temamya rojê ji wî dûrneketin, lê Arakêl tu tiştekî teze negot.

          - Dêr cîê xweda bû, ç’em jî dîsa usa dikişya…

          Berîêvarê sedrê şêwra gundî teze – Şîl Garê hate hewşa wan.

          - Hûn çira berev bûne? Dewete, pelawê bela dikin yanê pelewan dilîze? Belabin!..

          Gundî bela bûn. Hewşa Arakêlda her tişt seqirî. Ew û Senem çûne hundur.

          Arakêl çend roja ji mal dernediket. Tu cîkîda nediçû, tu kesekîra xeber nedida. Nedihatine mala wî jî. Hevtêkê şûnda destpê kirin hatin, çûn. Heta Şîl Garê jî hat.

          - Apê Arakêl, de te çi dît, gilîke, em bibihên…

          Lê Arakêl tu gilîk wîra jî negot. Gelo bona çi Şîl Garê usa şîrin bûye? Vira tiştek heye. Çi bihîstye?..

          Çend roja şûnda ji mal derket, ser koka dara ber dêrî rûnişt, qelina xwe kişand. Hey car-cara dîsa berê wî dikete ç’yaê Berdûx’ê, zûr dibû heç’ê wîyî ger dinihêrî, gava gihîşte serê wî, sekinî, hey li şmalê, hey li cenûbê nihêrî. Alîkî deşta Araratê bû, alîê mayîn besta Zîravîê bû. Li ç’ya dinihêrî û bawer nedikir, wekî ser wanra derbaz bûye, çûye welêt, dîtye û şûnda hatye.

          Ç’evê xwe digirt û xeber xwera digot:

          - Ew çi xewneke xweş bû, wekî min dît, xwezil li ç’evê min…

          Êvarekê Mûşêx’ê Vankê – hevalê Arakêlî berê, amin, hevalê wîyî sal-zemana hate mala Arakêl. Ewî û Senemê hîvî kirin, wekî nha Arakêl bêje, kuda çû, çi dît, welêtda çû hebû, çi tunebû. Nha tenêne, merîê xerîb tunene, derî jî dadaîye. Û vê carê jî tu tiştekî teze ji devê wî nebihîstin, xênji wê yekê, wekî dêra Hovhanne mezine li pêşa ç’yaê Npatê dîsa cîê xwedane û ç’emê Mûradê jî, Arasanîê me, dîsa mînanî berê nava çayîr-çîmana ji rohilatê berbi roavaê dikişe.

           

          1964, Lûsakêrt.

           

           


                    [1] Yeke çawa bû! (bi rûsî)

                    [2] Gilî derheqa Lavrêntî Bêrîadane. L.Bêrîa (1899-1953) – serkarê Komîtêa bêqezyabûnê Tifaqa sovêtîê bû.

                    [3] Ordya Spî, ku dijî Sovêtê dikire şer.

                    [4] Xmbapêt (bi ermenî) – serkarê komê.

HIZRET. SERÊ PÊNCA

 

 

HIZRET

                     

                     

SERÊ PÊNCA

                     

                                          

          Roja slêstîkirinêye sisya silêstşîê cahilî serxwe vegerya ser Arakêl û gotê:

          - Êloyanê bajarvan, tiştek xût minra ne eyane. Ez dixwazim ji te bipirsim…

          - Bipirse, qurba, — Arakêl pêra-pêra gotê.

          - We nikaribû bigota, wekî ew Nado, Merîf û ew Qasimê Zîlanî çi merî bûn? Û hûn çira usa bi pesn derheqa wanda xeber didin?.. Hûn ermenîê Romêne, Êloyan, û kurda, de, em bêjin, êpêce çetinayî dane we, hûn çawa diçûn cem wan? Hûn dikarin caba van pirsa bidin?

          - Dikarim. Ser ç’evê min, ezê cabê bidim… Ezê serhatya mala Qasimê Zîlanî wera bêjim… Qasimê Zîlanî gundê meda dima…

          Arakêl cix’arek jî pêç’a û bi wê ruhdarbûnê xeberdana xwe pêşda bir, ku hema îro sifteda ketibû dilê wî.

          … Qasimê Zîlanî bi qewm-pismamê xweva gundê Dîtakêda tevî ermenya dima. Merîkî başî rem bû, ji ermenya hiz dikir. Tu kesî ç’êr-etî ji devê wî nebihîstibûn, destê xwe hilnedida ser tu kesî, ne ser xulamê xwe, ne jî ser merîê mayîn, hetanî hespa xweye şînboz jî qamçî nedikir. Xeysetê wî usa bû. Ne bi xwezil wî kurdî, ku dizî yanê xirabîke mayîn bikra. Hurmeta Qasimê Zîlanî hetanî zozanêd Gelîê Zîla nava kurdada gelek bû. Nha Arakêlê şiroveke, wekî çawa Qasimê Zîlanî ermenîê Dîtakê xilaz kirin.

          Carekê, şev bêlûkeke eskerê tirka û komeke hemîdîê ketne gundê Dîtakê. Gundda bû hewêrze, qalme-qalm, şîn-girî, ewte-ewta kelba, hîre-hîra hespa. Kelbê, ku diewtyan, gulle dikirin, derî dişkênandin, dadkutane mala. Nha jî, gava Arakêl şirovedike, sizî canê wîra diçin, dilê wî tijî dibe. Derê wan jî şkênandin. Senemê Aram dabû milê xwe û piş dêrî sekinî bû, zaro ji ber milê wê hildan û avîtne erdê, Senemê xwe avîte ser zarê, porê wê girtin, erdêra kaş kirin. Bira ew roj neê serê dijminê Arakêl. Hetanî sibe ronbûya, Dîtakêda tu ermenîk nedima, tu pişîkeke kor nedima… Û nava gundda bû hewêrze, bi kurdî, bi tirkî bilind-bilind gazî hevdu dikirin. Hevekî guman ketibû dilê Arakêl. Ew dengê Qasimê Zîlanî û kurêd wî bûn. Bû şixke-şixka tivinga, ç’êr dikirin, dikirin qare-qar. Eskerê hemîdîê ji mala derketin, şîn û girî hevekî kêm bû. Qasimê Zîlanî û her hevt kurê wî bi sîliha ber sereskerê hemîdîê sekinîn, yê ku xulamêd K’or’ Husêyn paşa bûn – ewî de’vê ermenîxur bûn. Gotinê, wekî hergê hûn ermenîkî bikujin, wê cendekê we ji vêderê bibin malê we, ew jî em nadin, wê bigrin bavêjin ber kûç’ika. Me cab şandye gunda, wanra gotye, wekî hema nha bêne pêşya we, rya we bigrin. Evan ermenya birê me bûne, me nanê zevîkê xwerye, pêşîê me ava kanîkê vexwarine, me hevra sond xwarye, wekî hevdu xweykin, wana bi dêra xweye ç’yaê Npatê Hovhannê buhurî, me jî bi ocaxa şêx Ozman. Hergê hûn birçîne, ezê wera berxa şerjêkim, — Qasimê Zîlanî got, — bixun, ber weda kulbe, têrbin û bicemin ji vî gundî herin. Hemîdîya hev civyan, ketne mereka Qasimê Zîlanî, lê kurê wî û xulamê wî ermenî birin kirin xanîê Qasimê Zîlanî. Kal û zaro, xort û qîz, temam, temam birin kirin wî xanîê qube. Xanîkî mezin bû, cîê pênsid merî bû. Çiqas dewetê ermenya û kurda hebûna, wî xanîê Qasimê Zîlanîda dikirin. Sed mêr û jinê yazme dirêj govend digirtin, dilîstin, lê weke dusid merî jî orta govendêda rûdiniştin, temaşa wan dikirin. Malê ermenîê Dîtakê gişk wî xanîda cî bûn û Zîlanî, her pênc birê wî û her hevt kurê wî sîlih hildan, ber dêrî sekinîn. Canege şerjê kirin, hetanî sibê ew eskerê hemîdîê nan û av kirin û ermenî jî xweyî kirin. Destberbangê hemîdîya ji gund kişyan çûn. Ew çûn, hineke mayîn hatin, ewana jî çûn, hineke din hatin. Hatin çûn, hatin çûn. Kê ku nêzîkî mala Qasimê Zîlanîye mezin bû, her pênc birê wî û her hevt kurê wî û usa jî hevt ermenîê sîlihkirî bi kincê kurda, wekî şev ji mal derketin û sîlih hildan, gişk ber hemîdîya sekinîn û gotin: “Kê nêzîkî vê malê bibe, yanê cinyazê wî wê ser şêmîkê bikeve, yanê jî hûnê ser meytê mera herne hundurê vê malê. Û dîsa hatin, çûn. Kişyan, kişyan, kişyan hetanî sibe safî bû, ro piş ç’yara derket, tu eskerekî hemîdîê Dîtakêda nemabû.

          Derê xênî vekirin, gund-gundîtî ji mala Qasimê Zîlanî derket. Girî, hêsir, şabûn. Dîtak ji qirê xilaz bûbû. Û nişkêva dîtakya çi dîtin? Ji alîê dêrêda eskerê ûrisa, kazakê syarî hatine kivşê. Hatin, hatin, nêzîk bûn. Kazakne usaye destpêye gir bûn, her yekî wan dêwekî kej. Hetanî nha Arakêl ûrisê usaye gir nedîtine. Ermenîê Dîtakêye xilazbûyî bi şabûn revîn, çûne pêşya wan. Û çi dîtin? Kazakara tevayî ermenîêd rezadilî hatî û nava wanda Smbat û Koçoê Dîtakê, hespê boz syar, tivingê mûsênîê milada. Bi şîn û girî revîn çûn, serê hespê wan girtin. Ermenîê rezadilî hatî ji hespa peya bûn û cimetêra tevayî giryan. Paşê merîê extîyar pêşda hatin û gotin:

          - Smbat can, Koço can, Qasimê Zîlanî em gişk ji qirê xilaz kirin, wekî wî nîbûya, weê nha cinyazê me gişka bidîta. Çawa ewî hêsîrê me xilaz kir, hûn jî gerekê hêsîrê wan aza bikin, bêbextîê nekin…

          Smbat hîvîkirina me gote kazaka, kazaka got: da          [1], da, îzna we heye. Û ç’ûk-mezin revîn, hebûn û hûrmûrê mala Qasimê Zîlanî anîn kirine mala Smbat û Koço: îdî xalî-xalîçe, orxan-doşekê quştûkî, îdî beroşa sifir û gumgumê zîvîn. Teşteke mala Qasime mezin hebû, wekî her hevt bûkê wî hevra diketinê, serê xwe dişûştin û derdiketin.

          Slêstçî vebeşirîn:

          - Teşta ewqasî mezin ku hatye?..

          - Hergê derewa dikim, şerm minra… Her hevt bûka jî wê teştêda tevayî serê xwe dişûştin. Çawa gotine, ez jî usa dibêjim, xwe min bi ç’evê xwe nedîtye, wekî bûk çawa serê xwe dişon…

          Arakêl bi îşte qelin mêt û gultim-gultim dû dev û fincê xwera berda.

          … Dîtakya mala Qasimê Zîlanîye mezin hevt roja xweyî kirin, hurmet jêra kirin, razîbûna xwe danê û roja hevta Smbat û Koço pênc ermenîê rezadilî jî hildan, şev mala Qasimê Zîlanî birin hetanî gelîê Zîla, gîhandin kurda û paşda vegeryan.

          - Eva jî wera serhatya mala Qasimê Zîlanî, — Arakêl gilîê xwe kuta kir. Hevekî bîna xwe kişand, dîsa gilîê xwe pêşda bir. – Divên, kurda ermenî qir kirine. Raste, qir kirine. Lê hemû kurd mînanî K’or’ Husêyn paşaê bêîsaf gur û de’vê bêxweda nîbûn. Mînanî Mûsa-Begê Mûşê qaçaxê nepak, mînanî Mehmûd-Begê diz û talançî nîbûn. Me bi ç’evê xwe kurdê mînanî Qasimê Zîlanî û kurêd wîye helale bi qedir û qîmet jî dîtine. Kurdê mînanî Murtula-Begê Miksêyî mînanî pêxemberê xweykirê ermenya jî li rûbarê dinyaê hebûn. Hergê sax’e, bira sehet-qewetbe, rya wî rastbe, hergê mirye, bira rehme lê be, ruhê wî nava ç’iklê cinetêdabe.

          - Êloyanê bajarvan, keremkin bêjin, — slêstçîê berç’evk ber ç’eva vê carê gote Arakêl, — ew, çi ku we got, gelekî hewaskar bû. Lê ne axir hûn merivekî nexwendîne, tim li deştê bûne, ew çawane, wekî hûn wan hemû gilya zanin?

          - Çawa zanim?..

          - Belê.

          Arakêl bi kubarî vebeşirî.

          - Çawa zanim?.. Çira guh, hişê merîê nexwendî, neelim tunene? Welatê meda – Mûşê yanê Sasûnê, Miksê yanê Şataxê, kîderê tiştek biqewimya, wê bi zar gund bi gund, şeher-şeher bela bûya û bigihîşta her kesî, çawa serhatya Dawidê Sasûnê…

          Deng hevra dibirin, hetanî deng diçûn digihîştin perê dinyaê. Ax’bûr Sêrob, Gêvorg çawîş û Andranîk serê ç’yaê Sîpanê bikuxyana, me Elaşgirê, Milazgirê û Basênêda dibihîst. Libûjenê Miksê qewmandina Êlaşgira dibirin Xnûsê digotin, qewmandina Xnûsê dibirine Wanê, ya Wanê dibirine Elcawizê…Min jî bihîstye û bîra xweda xweyî kirye, xwendinê fem nakim, lê gilî-gotina fem dikim…

          - Bêjin, bêjin, Êloayn.

          - Dîsa bêjim…

          Arakêl fikirî bîne bîra xwe, wekî kîderê sekinî bû. Kete bîrê – ser ç’yaê Eledax’ê, cem Merîf û Nado… Bi vî teherî, Merîf temamya rojê serhatya malêd ermenya bi Arakêl da gotinê. Mînanî zara girya, gava pê hesya, wekî Mîrîbî Smbat nava şêrda hatye kuştinê, merivêd nepak je’r dane Koço û ew jî bi wî cûreyî mirye.

          Merîf çokê xwe dixist, axe-ax û ofe-ofa wî bû. Kurdê mayîn ker-lal guh didanê. Paşê Arakêl pê hesya, wekî zulma giran hatye serê mala Qasimê Zîlan jî. Eva îdî heyşt sale, wekî terk li kurda jî dixin, xeza dikin. Heyşt sale, wekî şerê kurda û tirkane. Serkarê kurdê vî alî kurê Qasimî mezin Şamil bûye. Nava şêrda hatye kuştinê, her pênc birêd wîye mayîn jî hatibûne kuştinê, Merîf mabû, Qasimê Zîlanî ji derda miribû. Nha dewsa Şamil kurê wî – Nado – serkare, wekî wî çaxî deh-donzdeh salî bû. Lema jî Arakêl ew nas nekir, ewî jî Arakêl nas nekir. Nha hevdu bîr tînin. Arakêl gelek cara ew xwera biribû deştê, cîê nêç’îrê nîşanî wî dabû. Nado zaro bû, lê gulla wî erdê nediket. Lê nha esabeke, simêlê wîye palik ber guhê wî, sîngê wî jî mînanî selê hedadane…

          Merîf Arakêlra şirovedikir, wekî çawa birê wî hatine kuştinê, û nha jî Arakêl digirya.

          - Roma mixenet kurd xapandin, ç’ek û sîlih da wan, şandine ser ermenya, ermenî qir kirin, — Merîf digot. – Û paşî qirkirina ermenya nha jî dixwaze me ji rûbarê dinyaê bide hildanê. Em serê xwe dixin, digrîn, — digot, — lê çi bikin, tiştê çûyî, çûye.

          - Gelek, gelekî poşman bûne, — Arakêl zêde kir, — nifirya li êlbaşîêd xweye xûnxur dikin, wekî ermenî qir kirine. Wekî ermenî bimana, nha halê me ha nîbû, — Merîf digot. Ji hevalê Stalîn digazinin. Divên, K’or’ Kemal paşa Sarî Moskovê dide bawerkirinê, wekî ew jî ji dîn û îmana wane, Moskvaêra dostya qelp dike, lê nava welêtda cimeta qir dike… Ermenî qir kirin, xeza kirin, hurum qir kirin, nha jî kurda qir dike…

          - Kurd Ûrisêtêra dibêjin Sarî Moskov, — Arakêl şirovekir, — yanê Moskovê çûr, çimkî ûris çûrin…

          Arakêl bîr kiribû, wekî kelêdane, wekî şirovekirinê dide slêstçî, wekî bextê wî, bextê kurê wî û pismamê wî wan şirovekirinê wîra girêdayîne. Tu tiştekî xirab fikra wîra derbaz nedibû. Ewî xwe bîr kiribû, bi temamî wê yekêva ruhdar bûbû, wekî wan qewimandina dîsa nava ruhê xweda zêndî dike. Çi ku hatibû sêrî, bi wanva dijît û bi wê yekê bextewar bû.

           

          * * *

           

          Hetanî terî kete erdê, cîê eskerê Nado lê hêwirîbû Arakêlra hurmet kirin, xwera xeberdan û êvarê hespa syar bûn û qulibîn. Merîf û du komekdarê wî cem Arakêl man. Arakêl paşê pê hesya, wekî Nado û koma wî çûne hewara kurdê pêşa Masîsê.

          Merîf û herdu komekdara Arakêl hildan û berbi alîê Dîtakê çûn. Şev gihîştine Dîtakê. Arakêl mala xwe dît, dîwar paç kir, çû hundur. Mal bûbû kelefe. Tenê dîwarê wê mabûn, arîk tunebû, hundurda gezgezk û kumkor şîn bûbûn, weke dîwara bilind bûbûn. Hundurê tendûra xirabbûyîda jî gîha bor bûbû, gihîştibû hetanî kevya tendûrê.

          Arakêl ji Merîf hîvî kir, wekî îzna wî bide nav gund bigere, hemû mala û mehela bibîne, here ji kanîê avê vexwe, nêzîkî xaçê kevirî mezin rûnê û li alîê Arasanî binihêre. Merîf qayîl bû:

          - Here, Arakêl, here, bira lawik jî tera bên, wekî tiştek neqewime…

          Hetanî sibê Arakêl derva ma, komekdarêd Merîf jî wîra bûn. Hema sibe ku safî bû, Arakêl birine cem Merîf, bi sinya mezin pelaw anîn, goştê berxê jî danîbûn ser. Arakêl têr xwar û raza. Raza û gava hişyar bû, ro îdî dagerya bû.

          - Arakêl, — Merîf gotê, — merî hatine dîtina te, bese razêyî…

          Kurdêd nas ji Dîadînê û Vankê, Cûcanê û Seydoê, Taşlîçaê û Qerebazarê hatibûne dîtina Arakêl, her yekî mîke berx dabû pêşya xwe anîbû. Çawa Arakêl ji mal derket, pêra-pêra dor li girtin.

          - Ser sera, ser ç’eva, birê me Arakêl…          [2]

          Usa xwe avîtne pêsîra Arakêl, wekî teê bigota birê wanî helal ji xerîbîê vegeryaye. Her yekî pirsa ermenîê gundîê xwe yanê kirîvê xwe dikir, kî saxe, ji mala Movsêsê Vankê, Davît ax’ê Cûcanê kî maye. Îdî pirsa kê nedikirin, merîê, ku zûda mirine, qebîlê, ku zûda unda bûne, çûne. Û berxwe diketin, wekî tunene, û gava beseke xêrê dibihîstin, şa dibûn. Na, ne raste, wekî bêjî hemû kurd qaçax bûne. Kurd û ermenîê alîê Arakêl hetanî rojêd mihacirbûnê jî hevdu xweyî dikirin, wexta mihacirbûnê jî gelek hetanî deşta Korûn-Mosûnê hatin, ermenî bi ax û keser rê danîn.

          Arakêl wê çi ji pêşkêşê anî bikra, ewqas pez û berx kuda bibra? Û herro ji gunda merîê teze dihatne dîtina wî. Kal rûdiniştin, tevî wî ji sinîê mezin goşt û birinc dixwarin, zar dora wan top dibûn, jina ji piş perda li wan dinihêrîn. Arakêl panzdeh roja gundê xweda ma. Herro berîêvarê diçû nava mezela, ber mezelê bavê xwe çok dida erdê, kevirê wîyî sor paç dikir, paşê dihat kevirê şêmîka mala xwe paç dikir, wê şûnda diçû xaçê kevirî mezinî, ku pêşberî gund ser qûç’ê bû, paç dikir û ber wî rûdinişt, deşta Zîravîê, Arasanî, roa, ku kutasya deştêda diçû ava, dinihêrî. Ya reblelemê, gelo ew gişk rast bûn, Arakêl ne nava xewnêda bû, xewneke şîrine xweş, wekî dikare nha, nha xilazbe? Na, xewn nîbû, rastî bû. Aha Arakêl bi xweye, kêlekê xaçê gundê wanî kevirî mezine, pêşber deşta Elaşgirêye…

          Merîf nedihîşt, wekî Arakêl dûr here. Lê Arakêl herro hîvî dikir şivdara xwe hilde û here deştê, deştêd xwe, wextekê xweyê kîjana Arakêl bû. Qe na şevê here deşta, bikeve gelya, hilkişe serê ç’ya. Merîf îzn nedida, û herdu komekdarê wî jî hertim Arakêlra bûn.

          Rojekê jî Merîf syarî ji deştê hat û elamî Arakêl kir, wekî wê îro îznê bidne wî, ku here dêrê û Dîadînê. Ewê jî pêra bê. Herdu hespa syar bûn, bi du xulamava ji Dîtakê peya bûn, çûne dêra Hovhanne binatara ç’yaê Npatê. Merîf û herdu komekdarê wî sîlihkirî bûn, lê Arakêlî bê ç’ek bû. Pira Arasanîêra derbaz bûn. Ç’em dîsa usa zelal dikişya. Teê bigota Arakêl qet ji wan neqetyaye.  Bin pêlê şînda mesîê zer dişûlikîn. Hatin ber dêrê sekinîn. Ew mînanî berê dîsa cîê xweda mehkem sekinî bû, ser banê wê dîsa ew kevotkê nas bûn. Arakêl ji hespê peya bû. Komekdarekî dizgîna hespê girt. Arakêl çû ber dergê dêrêyî mezin, devruya xwe avîte ser selê binê wê û girya.

          Hersê kurdê syarî bawerkî fem kirin, wekî Arakêl digrî û xwe deveruya avîtye, wekî girîê wî nebînin.

          - Ê, weten, weten, — Merîf got, — weten şîrine… Ji hizreta weten merî dikarin ecêbekê bînin serê xwe… Mirina xwe bidne ber ç’evê xwe… Ê, weten…

          Arakêl girya, paşê rabû, ew û Merîf çûn, rex ç’êm rûniştin. Arakêl bi ava Mûradê ser ç’evê xwe can kir, ç’evê wî rehet bûn…

          Rojtira mayîn, sibê, Merîf ew bire gundê Dîadînê. Binatara ç’yaê Npatêra derbaz bûn, li ku bîna hamêma ç’ya dihat, ber wan zinarara derbaz bûn, li ku sala 1904-a haydûk ketibûne tebîê û eşîrêd celalya û zîlana, ç’îloya û zaza û eskerê tirka bi hevt bînbaşyava dora ç’îê girtibûn. Tenê Qasimê Zîlanî îzn neda tu merîkî qebîla xwe, wekî herne ser fîdayê ermenya şêr. Rêêd nasra çûn, gihîştine germavêd Dîadînê, ketne avêd wane germ… Kanîêd kele çawa bûn! Sî û çar kanîêd germ, kelyayî ji serkanîê zinara dertên, dikine bilqe-bilq. Dibûne ç’emekî û diçûn, diketne nava Arasanî, dibûne kevir û ser dibûne pira, pira qîç’ke karibar, wekî mînanî ecêba bû. Dinyaêda qe kîderê tiştekî usayî bedew, cîê usaye rind hene?..

          Şev vegeryane Dîtakê. Arakêl nha gihîştye meremê xwe. Bira hema îşev jî Xwedê ruhê wî bistîne. Lê gava tu xwexwa gazî ruhustîn dikî, naê, gava gazî nakî, wî çaxî tê. Rind dibe ruhustîn neê hetanî vedgere malê, şiroveke, wekî çi dîtye. Rojekê, duda jî bimîne, rind ji wan dera têrbe û vegere malê, wî çaxî wexte.

          Rojek, dudu jî usa derbaz bûn.

          Alava agira hizreta berê ruhê wîda bere-bere ditemirî, vedpesirî, kozya şîn bi qatê tenik ew vedişart, dibû antex’. Û agirekî teze ruhê wîda alav û mêlît dida, gur dibû, prîsk vedida, ew dişewitand, dikizirand. Ew hizreta dinya alîê Araksêyî ç’epê bû. Hizreta mal û ocaxê, hizreta wetenê zêndî.

          Vêderê kevirê ser mezelaye sar, ku kevza şîn xwe avîtibûyê, ew bend dikirin, lê ji wêderê qewim-pismamêd wîye zêndî gazî dikirinê.

          Rojekê Nado koma xweva şev hate malê. Eskerê wî bi sîliha û hespa belabûne malêd xwe. Nado ç’ek-sîlihê xwe danîn û temamya rojekê raza. Gava rojtira mayîn hişyar bû, ser ç’evê xwe şûşt, gazî Merîf û Arakêl kir, wekî bên tevayî nan bixun. Nado çawa Merîfra, usa jî Arakêlra digot “apo”.

          - Bibaxçîne, apo, wekî hetanî nha em pak ser nan rûneniştine, me xeber nedaye, — gote Arakêl. – Tu dibînî, em nava şêrdanin. Rom nahêle, wekî em bi zimanê xwe xeberdin, kolozê xwe bidne serê xwe, şe’r-şimaqîê xwe girêdin…

          Ji wê rojêda her sibe Nado bi komeke biç’ûkva derdikete nêç’îrê, Arakêl jî xwera dibire wandera, wextê ewî hela cahilekî negihîştî bû, qorixçîê gundra nêç’îr dikir. Lê êvara Nado serhatîêd derheqa wedê kevne derbazbûyîda û kalkê xwe Qasimê Zîlanî, Smbat û Koçoda Arakêl û Merîf dida gotinê û bi gihdarî dibihîst.

          Aha ji mehekê zêdetir derbaz bû. Rojekê jî merivek bi girî û lûbandin ji gelîê pêşber berbi Dîtakêda hat. Hat xwe avîte ser şêmîka mala Nado. Eskerekî tirk bû, bi kincê zîtol-zîtolî, kuta bûn, xûn berî ser dabûn. Gilî kir, wekî yûzbaşîê wan ew kutaye, hincirandye. Revye, hatye xwe avîtye ber pîê Nado, hatye vêderê belkî xilazbe. Cina ew şaş kir, kûç’iktî jina yûzbaşîra kir û kete vê rojê. Duh ancax ew xilaz kirin, lê wekî bima, yek bû – yûzbaşîê şûrê xwe zikê wîra bikira.

          - Yalan dîorsan, olan          [3], — Nado gotê. Esker erd, ezman, Xwedê sond xwar. Xweyî kirin, nan û av kirin, esker qenc bû.

          Herro dihat, kêleka Arakêl rûdinişt, derdê xwe jêra digot. Digot, du birê min, pîredêka min hene, nha Hesenê yûzbaşî gişk kuştine. Digot û mînanî zara digirya. Lê rojekê jî sibê rabûn, dîtin, wekî esker tune.

          Nîşana xêrê nîbû. Paşî çûyîna wî ji gundê jêrîn kurda cab dane Nado, wekî ordya tirkaye mezin tê ser kurda. Nava şevekêda gund vala bûn. Ga, hesp, gamêş, qantir bar kirin û hilkişyane serê ç’ya. Merîf malêra bû. Arakêl jî wîra bû.

          Kurdê der-dorê bi ç’ek-sîlih, hespê kihêl syar dîsa bin fermana Nadoda berev bûn.

          Serê ç’ya konê xwe vegirtin. Arakêl konê Merîfda bû. Tev dixwarin, tev radizan û tev guh didane dengê şêr. Cara dengê gulla nêzîk dibû, cara jî dûr diket. Pênc ro, pênc şeva şer bû. Roja şeşa cabeke nebixêrîê hat. Nado hatye kuştinê. Cinyazê wî anîne oba. Gulla osmanê mixenet defa sîngê wî ketibû, pişta pîlra dabû der. Şîneke çawa kirin, şîneke çawa kirin! Jina gişka sûrtê xwe verotin, kirin şovê kutanê. Kevir-kuç’ik jî seba mêrxas digiryan, her tenê mêrê sîlhekirî ker bûn. Merîf kêleka kurê Nadoyî çardehsalî ker rûniştibû, kesekîra xeber nedida. Gede jî ker bû. Nedigirya, difikirî. Navê wî Qasim bû. Navê kalkê lê kiribûn. Gede gerekê bibûya Qasimê Zîlanîyî teze.

          Nado ser serê ç’yêyî lapî bilind, bin zinarekî şînda heq kirin, lê şûr û qema wî, tiving û qirma wî anîn dane pişta kurê wîyî çardehsalî – Qasimê biç’ûk. Rojtira mayîn Qasimê Zîlanîyî biç’ûk ç’ek-sîlhê xwe girêdan û dakete deşta şêr…

          Paşî vê yekê çend roja şûnda Merîf gote Arakêl:

          - Arakêl, gilîk minra gotine, ez naxwazim ji te veşêrim. Hukumeta we dew li Kemal kirye, wekî te bigrin, paşda bişînin. Tu haj wê yekê hebe. Nha dixwazî mala minda bimîne, tu kes te nagre, dixwazî vegere here cem ewledê xwe. Eva yeka raste. Ew tirkê, ku wî qilxî hatibû mala me, cesûs bû…

          Arakêl gelekî fikirî. Dewa wî kirine. Wekî Kemal Arakêl negre, nede, diqewime, bibe şer. Na, Arakêl gerekê zû vegere. Bira rûê wîda nebe şer, xûn neê rêtinê, xûna merîê bêsûc neê rêtinê. Wê rojek-dudê dinê şûnda vegerya, nha wekî haye, îdî Arakêl tu sehetekê sebir nake.

          - Merîf, ez gerekê îşev vegerim…

          - Xwedê ox’ira terabe, Arakêl, — Merîf gotê, — bira Xwedê qelpê her merîkî mînanî qelpê te helal bike… Here û ji Sarî Moskovê bipirse – heqîê kengê dinyaêda alt bike?..

          Nan, penêr û goştê berxa kirine hevana Arakêl, komekdarê Merîf ax’a hetanî vî alî ç’ya pêra hatin.

          - Ox’irbe tera, apo! – wana cara kutasîê gotin û ser kevira rûniştin, ku dîna xwe bidne Arakêl. Ew vedgerya malê, piş xweva nedinihêrî, bi gavêd berk, bi gavêd esas vedgerya.

          Îdî êvar bû, wexta Arakêl ji ç’ya pêberjêrî deşta Surmelîê bû.

          Bi wê hizreta şewat, emrkir, nebînayî vedigerya berbi Araks û dinya kenarê wîyî ç’epê, kîjanê rojekê ew berbi cî-miskenê wîye zarotîê û cahiltîê şandibû.

          Erez, tu kuyî? Arakêl ji kenarê Arasanî berbi te tê…

           

 


                    [1] Da (bi rûsî) – erê.

                    [2] Eva cumla han nivîskar bi kurdî nivîsye (nasî ya tercmeçî).

                    [3] Ti derewa dikî, kuro!